Sözlük | Anaeli Rehabilitasyon Merkezi

#A B C Ç D E F G H I-İ J K L M N O Ö P Q R S-Ş T U Ü V W Y Z

#1 terim

5070 sayılı Elektronik İmza Kanunu: Türkiye’de elektronik imzanın hukuki temeli.

A116 terim

AAC (Tamamlayıcı ve Alternatif İletişim / Augmentative and Alternative Communication): Sözel iletişimi destekleyen ya da yerini alan sembol/foto/cihaz tabanlı sistemler.
AAC Pano Şablonu (AAC Board Template): Belirli bir bağlam için (hastane, evde günlük rutin, hobiler) ön-tasarlanmış AAC pano düzeni.
AAMR/AAIDD Uyumsal Davranış Ölçeği: Amerikan Zihinsel ve Gelişimsel Yetersizlikler Birliği tarafından geliştirilen; zihinsel yetersizlik tanısında uyumsal davranış kriterini değerlendirmeye yönelik ölçek.
AAT (Aachen Aphasia Test): Almanca kökenli, çok dilli kullanımı yaygın batarya.
Abonelik (Subscription): Aylık/yıllık tekrar eden ödeme modeli; SaaS’in temel iş modeli.
Acil Çağrı Sistemi: Bireyin tek bir düğmeyle bakım verene ya da acil servise çağrı gönderebildiği; genellikle kol bandı veya kolye biçimindeki sistem.
Action Verb Card (Eylem Kartı): Fiil adlandırma ve VNeST için hazırlanmış, eylem fotoğrafı + hedef fiil içeren kart.
Açık Rıza (Explicit Consent): KVKK uyarınca özel nitelikli veri işlemenin temel hukuki dayanağı.
ADaPT (Aphasia Depression and Psychological Therapy): Baker ve ark. 2024; afazili bireyler için adapte edilmiş bilişsel-davranışçı terapi protokolü; %60-70 inme sonrası depresyona yönelik.
Adaptif Öğrenme (Adaptive Learning): Kullanıcının performansına göre zorluk düzeyini dinamik ayarlayan algoritma; Constant Therapy’nin imza özelliği.
Adaptive Learning Algorithm (Uyarlanabilir Öğrenme Algoritması): Performansa göre zorluk seviyesini dinamik ayarlayan algoritma; Constant Therapy’nin imza özelliği.
ADD (Afazi Dil Değerlendirme Testi / Aphasia Language Assessment Test): Maviş & Toğram (2009). 8 alt test: konuşma akıcılığı, işitsel anlama, tekrarlama, adlandırma, okuma, söz eylemler, dilbilgisi, yazma. 282 sağlıklı + 92 afazili birey üzerinde standardize. Detay Yayınları.
Afazi: Beyin hasarına bağlı olarak dilin anlama ve/veya üretim bileşenlerinde gelişen edinilmiş bozukluk.
Afazi (Aphasia): Beynin baskın yarımküresinin (genellikle sol) dil ağında oluşan hasar sonucu sözel ifade, sözel anlama, okuma ve yazma alanlarından bir ya da birkaçında bozulmaya yol açan edinilmiş nörojenik dil bozukluğu (ASHA tanımı).
Agglutinatif (Sondan Eklemeli): Türkçe gibi, art arda eklenen biçimbirimlerle morfolojik yapıların oluşturulduğu dil tipi.
Agrafi (Agraphia / Acquired Dysgraphia): Edinilmiş yazma bozukluğu; sıklıkla afaziye eşlik eder.
Agrammatizm (Agrammatism): Cümle yapısı ve dilbilgisel ek/işlev sözcüklerinin bozulduğu, telgraf-tarzı konuşma görünümü; çoğunlukla Broca afazisinde.
AGTE: Ankara Gelişim Tarama Envanteri; 0-6 yaş Türk çocuklarında gelişimi ebeveyn bildirimi ile tarayan yerli ölçek.
Ağ Meta-Analizi (Network Meta-Analysis, NMA): Birden çok tedaviyi dolaylı olarak karşılaştıran istatistiksel yöntem.
Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik: Temel öz bakım ve iletişim becerilerini kazanmada yoğun desteğe gereksinim duyan grup.
Ağır Engelli: Evde bakım aylığı ve bazı yasal haklardan yararlanmada esas alınan; tam bağımsız yaşamı olanaksız kılan yetersizlik düzeyi.
Ağırlıklı Battaniye/Yelek: Derin basınç uyarımı sağlayarak bireyin duyusal düzenlenmesini ve sakinleşmesini desteklemek üzere kullanılan yardımcı araç.
Ağrı Değerlendirmesi: Sayısal, yüz ifadesi ya da davranış temelli ölçeklerle bireyin ağrı düzeyinin ve karakterinin belirlenmesi.
Ağrılı Kalça Çıkığı: Serebral palside kas imbalansı nedeniyle gelişen; ağrı, oturma güçlüğü ve bakım zorluğuna yol açan kalça deformitesi.
Aile Danışma Merkezi: Evlilik, aile içi ilişkiler ve çocuk yetiştirme konularında aileye çok boyutlu destek sağlayan; ilgili mevzuata göre ruhsatlandırılmış kurum.
Aile Danışmanlığı: Aile üyelerinin iletişim, ilişki ve sorun çözme süreçlerinde profesyonel rehberlik aldığı yapılandırılmış hizmet.
Aile Denge (Homeostazi): Ailenin değişim karşısında kendi iç dengesini korumaya yönelik süregelen örüntüleri.
Aile Destek Uyarı Sistemi: Uygulama kullanım verilerindeki risk göstergeleri eşikleri aşıldığında merkez koordinatörünü uyararak ebeveyn tükenmişliğinde erken müdahaleyi sağlayan dijital mekanizma.
Aile Direnci: Ailenin güçlüklerle baş etme, uyum sağlama ve krizden güçlenerek çıkma kapasitesi.
Aile Eğitimi: Ailelere, çocuklarının gelişim ve öğrenme süreçlerinde aktif rol almalarını sağlayacak bilgi ve beceriler kazandırmak amacıyla verilen planlı eğitim.
Aile Eğitimi (Family Education): Aileye afazi, prognoz ve iletişim stratejilerinin öğretilmesi.
Aile İçi İletişim: Üyelerin duygu, düşünce ve gereksinimlerini birbirine aktardıkları; aile işlevselliğini belirleyen temel süreç.
Aile İçi Şiddet: Aile üyeleri arasında fiziksel, duygusal, cinsel ya da ekonomik nitelikli şiddet davranışları.
Aile Mahkemesi: Evlilik, boşanma, velayet, nafaka ve çocuk koruma gibi aileye ilişkin hukuki uyuşmazlıklara bakan ihtisas mahkemesi.
Aile Psikoeğitimi: Ailelere bir ruhsal ya da gelişimsel tanı, belirtiler, baş etme yolları ve kaynaklar hakkında bilgi verilmesi.
Aile Rehberliği Programı: Okullarda ve kurumlarda ailelerin eğitim, gelişim ve ebeveynlik becerilerini desteklemeye yönelik planlı çalışmalar.
Aile Sistemleri Kuramı: Ailenin, üyelerinin karşılıklı etkileşimlerle dengeyi koruyan açık bir sistem olarak kavramlaştırıldığı kuram.
Aile Terapisi: Ailenin bir bütün olarak ele alınarak sorunların sistemik bağlamda anlaşılıp dönüştürüldüğü terapi yaklaşımı.
Aile Yaşam Döngüsü: Ailenin kuruluştan genişleme, küçülme ve emekliliğe uzanan gelişim aşamalarını tanımlayan çerçeve.
AJSLP: American Journal of Speech-Language Pathology.
Akalkuli (Acalculia): Edinilmiş hesaplama bozukluğu.
Akıcı Afazi (Fluent Aphasia): Wernicke, Konduksiyon, Transkortikal Duyusal, Anomik tipleri kapsayan üst grup.
Akıcı Konuşma Modülü: MEB’in dil ve konuşma bozukluğu olan bireyler için resmi modülü.
Akıcı Konuşma Modülü: MEB ORGM’nin “Dil ve Konuşma Bozukluğu Olan Bireyler için Destek Eğitim Programı” içindeki resmi modüllerden biri.
Akıcı Olmayan Afazi (Non-fluent Aphasia): Broca, Transkortikal Motor, Mikst Transkortikal, Global tiplerini kapsayan üst grup.
Akıcı Olmayan/Agrammatik Varyant PPA (Non-fluent/Agrammatic Variant PPA, nfvPPA): Çabalı konuşma, agrammatizm, sıklıkla konuşma apraksisi eşlik eder. Atrofi: Sol inferior frontal girus, insula. Patoloji: Çoğunlukla FTLD-tau (4R-tau veya Pick/3R); azınlıkta FTLD-TDP.
Akıllı Ev Teknolojileri: Aydınlatma, perde, ısı, güvenlik ve cihazların ses ya da uygulama ile kontrol edilmesiyle erişilebilirliği artıran sistem.
Akran Desteği Grupları: Benzer deneyimlere sahip bireylerin karşılıklı dayanışma ve bilgi paylaşımı için bir araya geldiği yapılanma.
Akran Destekli Öğretim: Tipik gelişim gösteren akranların eğitim sürecinde model ya da destekleyici rolüyle etkinleştirildiği yaklaşım.
Aktif Dinleme: Danışanın söylediklerini yansıtma, özetleme ve empatik yanıtlarla anlamaya çalışma becerisi.
Akustik Refleks: Yüksek şiddetli sese karşı orta kulak kaslarının istemsiz kasılma tepkisinin ölçülmesiyle işitsel yolakların değerlendirilmesi.
Akustik Ses Analizi: Sesin perde, şiddet, jitter, shimmer ve harmonik-gürültü oranı gibi parametrelerinin özel yazılımlarla ölçülmesi.
Akut Faz (Acute Phase): İnme sonrası ilk 1 ay; hızlı spontan iyileşme dönemi.
Akut Stres Bozukluğu: Travmatik olaydan sonraki ilk ay içinde görülen; TSSB benzeri belirtilerle seyreden kısa süreli bozukluk.
Albinizm: Melanin üretimindeki genetik bozukluğa bağlı olarak ciltte, saçlarda ve gözlerde pigmentasyon azlığı; ışığa aşırı duyarlılık ve görme keskinliği düşüklüğü ile seyreder.
Aleksi (Alexia / Acquired Dyslexia): Edinilmiş okuma bozukluğu; saf aleksi (alexia without agraphia), yüzeyel aleksi, derin aleksi, fonolojik aleksi alt türleri vardır.
Alıcı Dil: Bireyin sözel ve yazılı dili anlama ve çözümleme yetisi.
ALO 183 Hattı: Türkiye’de kadın, çocuk, engelli ve şehit yakınlarına yönelik sosyal destek ve danışma hattı.
Alt Sayma: Küçük miktardaki nesneleri saymadan hızlıca algılayarak nicelik belirleme becerisi.
Alternatif ve Destekleyici İletişim: Konuşma yerine ya da konuşmayı destekleyen resim, sembol, jest ve elektronik araçlarla iletişim kurma yaklaşımı.
Alzheimer Hastalığı (Alzheimer’s Disease, AD): lvPPA olgularının %80+’ında altta yatan patoloji.
Ambliyopi (Tembel Göz): Görsel yolakların gelişim döneminde yeterince uyarılmaması sonucu bir gözde görme keskinliğinin kalıcı olarak azalması.
Ana Dil İşaret Dili: Sağır ailenin çocuğu olan bireylerin doğal olarak edindiği; tam dilbilgisine sahip işaret dili.
Anaeli Anayasası (Insani Dokunuşlar Anayasası): Şirketin 14 maddelik içsel etik ve operasyonel ilkeler bütünü.
Anatomik Postüral Değerlendirme: Bireyin statik ve dinamik duruş özelliklerinin gözlem ve ölçüm araçlarıyla sistematik biçimde değerlendirilmesi.
Angelman Sendromu: 15q11-q13 bölgesinin anneden gelen kopyasındaki kayba bağlı; ciddi zihinsel yetersizlik, ataksik yürüyüş, nöbetler ve sık gülme ataklarıyla karakterize sendrom.
Angüler Girus (Angular Gyrus): Brodmann 39; okuma, yazma ve adlandırmada rol.
Ani İşitme Kaybı: 72 saat içinde, en az üç ardışık frekansta 30 dB ve üzerinde gelişen; acil tıbbi değerlendirme gerektiren işitme kaybı.
Anlam Haritası: Bir kavramın etrafına ilişkili fikir ve sözcüklerin dallar halinde yerleştirildiği; okuma öncesi etkinliklerde kullanılan organizatör.
Anlambilim: Sözcük ve tümcelerin anlamını ve anlam ilişkilerini inceleyen alan.
Anlamsal-Edimbilimsel Bozukluk: Yapısal dil görece sağlam olmakla birlikte dilin anlam ve sosyal kullanım boyutlarında belirgin güçlüklerle seyreden dil bozukluğu türü.
Anlatı Terapisi: White ve Epston’ın; sorunların bireyin kimliğinden ayrıştırılarak yeniden yazılan öykülerle dönüştürüldüğü yaklaşım.
Anlık Altyazı: Konferans, ders gibi ortamlarda konuşulanların eş zamanlı olarak yazıya dökülerek ekrana yansıtılması.
Anodal tDCS: Pozitif elektrotun kortikal eksitabiliteyi artırdığı tDCS uygulaması; tipik olarak sol perilezyonel alana uygulanır.
Anoksik Beyin Hasarı (Anoxic Brain Injury): Kalp durması, boğulma, karbonmonoksit zehirlenmesi sonrası oksijensiz kalmaya bağlı yaygın hasar.
Anomi (Anomia): Sözcük bulma, özellikle isim adlandırma güçlüğü. Hemen tüm afazi tiplerinde görülen ortak çekirdek belirtidir.
Anomik Afazi (Anomic Aphasia): Akıcı, anlama korunmuş, tekrar korunmuş, adlandırma bozuk. En hafif afazi tipi. Lezyon: Sol angüler girus, geniş kortikal alanlar.
Anonimleştirme: Kişisel verinin, geri döndürülmesi mümkün olmayacak biçimde belirli bir bireyle ilişkilendirilemez hâle getirilmesi.
Anterior Temporal Lob (Anterior Temporal Lobe, ATL): Semantik bilginin merkezi; svPPA’nın atrofi bölgesi.
Aphasia Café / Communication Café: Topluluk-temelli, kayıtsız, destekli sosyal iletişim buluşmaları; LPAA çerçevesinde.
Aphasia ID Card (Afazi Kimlik Kartı): Afazili bireyin kamuda taşıdığı, durumunu ve iletişim ihtiyaçlarını kısaca açıklayan kart (NAA, Lingraphica, ARC dağıtır).
Aphasia Quotient (AQ): WAB-R’den hesaplanan, afazi şiddetini özetleyen 0–100 arası skor. Klinik etkililik çalışmalarının birincil sonuç ölçütü.
Aphasia Software Finder: Tavistock Trust for Aphasia’nın 100+ İngilizce afazi terapi yazılımını listeleyen ücretsiz veri tabanı.
Aphasia-Friendly (Afazi-Dostu) Format: Kısa cümleler, görsel destek, anahtar sözcüklerin vurgulanması, yüksek kontrast, büyük punto ile düzenlenmiş içerik.
Aphasia-Friendly Text (Afazi-Dostu Metin): Stroke Association UK Accessible Information Guidelines’a uygun; kısa cümle, büyük punto, görsel destek, anahtar sözcük vurgu içeren içerik.
AphasiaBank Protocol & Database: TalkBank konsorsiyumu; 450+ video/transkript afazi konuşma örneği + CHAT/CLAN analiz araçları (aphasia.talkbank.org).
AphasiaScripts™: Cherney ve ark., Rehabilitation Institute of Chicago. Sanal terapist avatarı ile bilgisayar tabanlı senaryo terapisi.
Aphasiology: Afazi alanının lider hakemli dergisi.
APT (Aphasia Partnership Training): Smith ve ark.; aile çifti (dyad) odaklı CPT modeli.
Arabuluculuk: Tarafsız bir üçüncü kişinin rehberliğinde çatışan tarafların karşılıklı kabul edilebilir bir çözüm üretmesini sağlayan yöntem.
Araçsal Günlük Yaşam Aktiviteleri: Alışveriş, yemek hazırlama, ulaşım kullanımı, ilaç yönetimi, finansal işler gibi toplumsal yaşam için gereken karmaşık beceriler.
Aralıklı Tekrar (Spaced Repetition): Doğru cevaplananların 1, 3, 7, 14 gün sonra; yanlış cevaplananların 1 saat sonra yeniden gösterilmesi prensibi.
ARASAAC (Aragonese Portal of Augmentative and Alternative Communication): İspanya Aragon Hükümeti tarafından desteklenen, 14.000+ piktogramdan oluşan açık erişim AAC kütüphanesi. CC BY-NC-SA lisansı, Türkçe etiket desteği. (arasaac.org)
ARAWrite: ARASAAC ekibinin geliştirdiği, NLP tabanlı cümleyi piktograma dönüştüren ücretsiz dönüştürücü.
Arkuat Fasikül (Arcuate Fasciculus): Broca ile Wernicke alanlarını bağlayan beyaz cevher yolağı; konduksiyon afazisinde hasar görür.
Artrogripozis: Birden çok eklemde doğuştan var olan, hareket kısıtlılığıyla giden kontraktürler durumu.
Arttırılmış Gerçeklik Destekli Öğretim: Gerçek ortama dijital katmanların eklenmesiyle sunulan; dikkat ve kavram öğretiminde kullanılan çoklu duyusal yöntem.
ASB Evde Bakım: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı kapsamında ağır engelli bireylerin evde bakımını destekleyen aylık ödeme ve hizmet programı.
Asenkron (Asynchronous) Telerehab: Hastanın kendi zamanında tamamladığı, terapistin sonradan inceleyip geri bildirim verdiği görev tabanlı model (Big CACTUS).
ASHA: American Speech-Language-Hearing Association.
Asperger Sendromu: DSM-5 öncesinde tanımlanan, belirgin bir dil gecikmesi olmaksızın sosyal etkileşim güçlükleri ve sınırlı ilgi alanlarıyla seyreden; bugün OSB içinde ele alınan profil.
Aspirasyon: Solunum yolunda biriken sekresyonların mekanik aspiratörle temizlenmesi işlemi.
ASR (Otomatik Konuşma Tanıma / Automatic Speech Recognition): Konuşmayı metne çeviren teknoloji; afazili konuşma için optimize edilmiş özel modeller gerektirir.
ASR Confidence Threshold (ASR Güven Eşiği): Otomatik konuşma tanımanın bir transkripti “kabul” etmesi için gerekli olasılık eşiği; afazili konuşma için klasik %80+ eşik aşırı katı kalır.
Aşamalı Yardım: Tam fiziksel yardımdan başlayarak bireyin performansına göre yardımın sistemli olarak geri çekildiği yöntem.
Aşırı Duyarlılık: Belirli duyusal uyaranlara normalin üzerinde şiddetli tepki verme durumu.
Ataksik Serebral Palsi: Denge, koordinasyon ve hassas hareketlerde belirgin güçlüklerle seyreden CP türü.
Audiolog / Odyoloji (Audiologist / Audiology): İşitme değerlendirmesi ve rehabilitasyonu uzmanı.
Auditory-Oral Yaklaşım: İşitsel bilginin yanında dudaktan okuma ve görsel ipuçlarına da yer veren; sözel dil gelişimini hedefleyen yaklaşım.
AVT Terapisi: Çocuğun kalan işitmesini ve cihaz teknolojisini en üst düzeyde kullanarak dil ve konuşmayı yalnızca işitsel kanal üzerinden geliştirdiği yaklaşım.
Aydınlatılmış Onam: Müdahalenin yararı, riskleri ve alternatifleri hakkında bireyin yeterli bilgilendirmeyle onay vermesi süreci.
Aydınlatma Yükümlülüğü (Duty to Inform): Veri sorumlusunun ilgili kişiyi bilgilendirme yükümlülüğü.
Ayırt Edici Eğitim: Aynı sınıftaki farklı öğrenme profillerine yanıt vermek için içerik, süreç, ürün ve öğrenme ortamının çeşitlendirildiği öğretim yaklaşımı.
Ayrık Denemelerle Öğretim: Uyaran, tepki, sonuç ve denemeler arası aralıktan oluşan; yapılandırılmış ve tekrarlı denemelerle sunulan yoğun öğretim biçimi.
Az Duyarlılık: Duyusal uyaranlara beklenenden daha zayıf tepki verme ya da fark edememe durumu.
Az Gören: Kalan görmesini kullanabilen; düzeltilmiş haliyle görme keskinliği 20/70 ile 20/400 aralığında olan birey.

B77 terim

B2B (Business to Business): İşletmeden işletmeye satış modeli (hastane, klinik, üniversite).
B2C (Business to Consumer): İşletmeden son kullanıcıya satış modeli.
Bağımsız Hareket: Bireyin çevredeki konumunu anlaması (oryantasyon) ve güvenli, bağımsız, etkili biçimde yer değiştirmesi (mobilite) eğitimi.
Bağımsız Yaşam Becerileri: Yetişkinlikte bireyin kendi hanesinde ve toplumda bağımsız yaşamını sürdürmesi için gereken beceriler bütünü.
Bağlanma Kuramı: Bowlby ve Ainsworth tarafından geliştirilen; erken dönem bakıcı-çocuk ilişkisinin yaşam boyu ilişki ve duygu örüntülerini etkilediğini öne süren kuram.
Bakıcı Yükü: Uzun süreli bakım verenin yaşadığı fiziksel yorgunluk, duygusal tükenme, sosyal izolasyon ve ekonomik zorlanmaların tümü.
Bakım Evi: Bakım ihtiyacı yüksek bireylerin yatılı olarak kaldığı; hemşirelik hizmetlerinin 24 saat sunulduğu kurumsal bakım modeli.
Bakım Planı: Bireyin tıbbi, fiziksel, sosyal ve psikolojik gereksinimlerine göre hazırlanan; bakım hedeflerini, yöntemlerini ve sorumluları tanımlayan yazılı belge.
Bakım Veren: Profesyonel ya da gönüllü olarak bireyin günlük bakımını üstlenen; genellikle aile üyesi olan kişi.
Bakım Veren / Bakıcı (Caregiver): Afazili bireyin günlük bakım ve iletişim partneri.
Bakım Veren Eğitimi: Aile üyelerine güvenli kaldırma, pozisyonlama, beslenme desteği, ilaç uygulaması ve acil durum bilgisinin kazandırılmasına yönelik planlı eğitim.
Bakım Verenin Sağlığı: Özel gereksinimli bir bireye uzun süre bakım veren kişilerde fiziksel, ruhsal ve sosyal iyilik halinin izlenmesi gereken boyut.
Bakım Yükü (Caregiver Burden): Bakım vermenin yarattığı fiziksel, duygusal, ekonomik yük.
Bakıma Muhtaç Birey: Günlük yaşam aktivitelerini bağımsız sürdüremeyen; sürekli başka bir kişinin bakım ve desteğine gereksinim duyan birey.
Banyo Uyarlamaları: Tutunma barları, duş sandalyesi, kaymaz paspas ve yüksek klozet gibi; banyoyu güvenli ve bağımsız kullanım için düzenleyen uyarlamalar.
Barthel İndeksi: On maddeli; bireyin günlük yaşamdaki işlevsel bağımsızlığının 0-100 puan aralığında ölçüldüğü değerlendirme aracı.
Barton Okuma-Yazma Sistemi: Orton-Gillingham temelli; sistemli ve aşamalı olarak disleksili bireylere okuma ve yazım öğreten program.
Bası Yarası: Uzun süre aynı pozisyonda kalmaya bağlı olarak cilt ve altındaki dokularda gelişen basınç kaynaklı yara.
Bası Yarası Önleme: İki saatte bir pozisyon değiştirme, havalı yatak kullanımı, cilt bakımı ve beslenme desteği gibi proaktif uygulamalar bütünü.
Baskın Yarımküre (Dominant Hemisphere): Dil işlevinin baskın olduğu yarımküre; sağ ellilerde >%95, sol ellilerde ~%70 oranında sol hemisferdir.
Baş Etme Becerileri: Stres verici durumlarla baş etmede bireyin kullandığı bilişsel, duygusal ve davranışsal stratejiler.
Baş Etme Evreleri: İnkâr, öfke, pazarlık, depresyon ve kabul olarak tanımlanan; kayıp karşısındaki duygusal süreç aşamaları.
Baş Kontrolü: Bireyin başını yer çekimine karşı dik tutabilme becerisi; motor gelişimin ve postüral kontrolün temel basamağı.
BAT (Başkent Afazi Testi / Başkent Aphasia Test): Dokur (2013, uzmanlık tezi). Görece yeni tarama testi.
BDAE (Boston Diagnostic Aphasia Examination): Goodglass ve Kaplan’ın bataryası; Boston-Neoklasik sınıflandırma için temel.
Beceri Analizi: Karmaşık bir becerinin, öğretimi kolaylaştırmak amacıyla gözlenebilir-ölçülebilir küçük alt basamaklara ayrılması.
Beck Anksiyete Ölçeği: Kaygı belirtilerinin şiddetini ölçen; depresyon bulgularından ayrıştırmak üzere geliştirilmiş öz bildirim ölçeği.
Beck Depresyon Ölçeği: Son iki haftaya ait depresyon belirtilerinin şiddetini ölçen, 21 maddelik öz bildirim ölçeği.
Bedensel Yetersizlik: Kas-iskelet, sinir ya da iç organ sistemlerindeki bozukluklar nedeniyle bireyin hareket, duruş ve günlük yaşam aktivitelerini yerine getirmesinde süregelen güçlüklerle karakterize durum.
Bedensel Yetersizlik Modülü: MEB’in motor beceriler ve günlük yaşam aktiviteleri modülü.
Bekleme Listesi Etkisi: Uzun bekleme sürelerinin erken müdahale fırsatını kaçırmak, belirtilerin ilerlemesi ve ailede tükenmişlik gibi etkilere yol açması.
Bekleme Listesi Kontrol Grubu: Etik kaygıları gözeterek deney grubunun aldığı müdahaleyi, kontrol grubuna da çalışma sonunda uygulayan araştırma tasarımı.
BEP (Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı / IEP — Individualized Education Plan): Özel eğitimde her birey için hazırlanan kişisel program.
BEP Hedef Tamamlanma Oranı: Bireyselleştirilmiş eğitim programında belirlenen hedeflerden kazanım ölçütünü karşılayanların yüzdesel payı.
Beslenme Değerlendirmesi: Bireyin enerji, protein ve mikro besin gereksinimlerinin ölçümlerle ve diyet öyküsüyle belirlenmesi.
Beslenme Tüpü Bakımı: Nazogastrik veya gastrostomi tüpünün temizliği, uygun beslenme teknikleri ve komplikasyon takibini kapsayan bakım.
Beslenmede Seçicilik: OSB’li çocuklarda sık görülen; besin dokusu, kokusu, rengi ya da markasına bağlı aşırı sınırlı yeme örüntüsü.
Better Conversations with PPA (BCPPA): Volkmer ve ark. 2021; PPA için MRC çerçeveli, manualize edilmiş iletişim partneri eğitimi.
Beyaz Baston: Görme yetersizliği olan bireylerin çevreyi tarayarak engelleri fark etmesine ve bağımsız hareketine olanak tanıyan kimlik sembolü aynı zamanda yardımcı araç.
Beyin Enfeksiyonu (Brain Infection): Ensefalit, beyin apsesi vb.; özellikle herpes ensefaliti svPPA-benzeri tabloya yol açabilir.
Beyin Sapı Cevabı Odyometrisi: İşitme siniri ve beyin sapının uyaranlara verdiği elektrofizyolojik yanıtların kaydedildiği nesnel test.
Beyin Tümörü (Brain Tumor): Sol perisilvian bölgeyi tutan primer ya da metastatik tümörler afaziye yol açabilir.
Big CACTUS: Palmer ve ark. 2019, Lancet Neurology; 278 hastalık öz-yönetimli bilgisayar destekli SLT (CSLT) RCT’si; NICE NG236’nın app-tabanlı terapi önerisinin temel kanıtı.
Bilinçli Farkındalık (Mindfulness): Şimdiki ana, yargısız ve kabul edici bir tutumla dikkatin yönlendirilmesi becerisi.
Bilişsel Çarpıtmalar: Her ya da hiç, felaketleştirme, kişiselleştirme, zihin okuma gibi düşünce hatalarının sistemli kalıpları.
Bilişsel Davranışçı Terapi: Düşünce, duygu ve davranış arasındaki bağlantılara odaklanan; kanıt temelli yapılandırılmış kısa süreli terapi.
Bilişsel Yeniden Yapılandırma: İşlevsel olmayan otomatik düşünce ve inançların tanımlanarak daha dengeli alternatiflerle değiştirilmesi.
Bilişsel-İletişimsel Bozukluk (Cognitive-Communicative Disorder): Dikkat, çalışma belleği, yürütücü işlev sorunlarının iletişimi etkilemesi.
Bipolar Bozukluk: Manik/hipomanik ve depresif dönemlerin epizodik biçimde izlendiği duygu durum bozukluğu.
Bireyselleştirilmiş Aile Hizmet Planı (BAHP): Okul öncesi dönemdeki (0-36 ay) özel gereksinimli çocuklar ve aileleri için aile merkezli olarak hazırlanan; gelişimsel destek hedeflerini içeren plan.
Bireyselleştirilmiş Eğitim Programı (BEP): Özel gereksinimli bireyin gelişim ve disiplin alanlarındaki özellikleri, eğitim performansı ve ihtiyaçları doğrultusunda hedeflenen amaçlara ulaşmak üzere hazırlanan ve uygulanan yazılı dokümandır.
Bireyselleştirilmiş Öğretim Programı (BÖP): BEP’te belirlenen uzun ve kısa dönemli amaçlara ulaşmak üzere haftalık-günlük oturumlarda uygulanan ayrıntılı öğretim planıdır.
Biyometrik Veri: Yüz, parmak izi, iris gibi bireyi benzersiz biçimde tanımlayan fiziksel özelliklere ait veriler; özel nitelikli kişisel veridir.
Biyopsikososyal Model: Yetersizliğin yalnızca biyolojik değil; bireyin psikolojik özellikleri ve sosyal-çevresel etmenlerle etkileşim içinde anlaşılmasını öngören yaklaşım.
BKDS – Biyometrik Kimlik Doğrulama Sistemi: Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde seans devam takibini yüz tanıma ile yapmak üzere zorunlu kılınan; 01 Mayıs 2026’dan itibaren MEB ödemelerinde esas alınan sistem.
Bliss / Blissymbolics: Charles Bliss tarafından geliştirilen ~5.000 logografik AAC sembolünden oluşan tarihi sistem; afazi rehabilitasyonunda erken kullanım örnekleri vardır.
BNT (Boston Naming Test): 60 maddelik konfrontasyonel adlandırma testi; bağımsız da kullanılır.
Boardmaker: Tobii Dynavox’un PCS tabanlı, klinikte yaygın kullanılan AAC pano oluşturma yazılımı.
Bobath (NGT) Yaklaşımı: Serebral palsili bireylerde anormal hareket örüntülerini inhibe edip normal postür ve hareketi fasilite etmeye dayalı fizyoterapi yaklaşımı.
Body Parts Chart (Beden Bölümleri Çizelgesi): Anatomik adlandırma ve sağlık iletişimi için temel görsel referans.
BOLD Sinyali (Blood-Oxygen-Level-Dependent Signal): fMRI’ın temel sinyali; ILAT/CIAT sonrası perilezyonel ve homotipik sağ alanlarda artış gözlenir.
BOSS (Bank of Standardized Stimuli): Brodeur ve ark.; 1.400+ normalize foto, 15+ ölçü; yetişkin araştırma ve klinik kullanım için açık erişim.
Boston Naming Test Stimuli (PAR/Pro-Ed): BNT’nin 60 telifli çizimi; konfrontasyonel adlandırmanın altın standart uyaranı.
Boşanma Danışmanlığı: Boşanma sürecindeki bireylerin duygusal, hukuki ve ebeveynlik süreçleriyle baş etmelerine yönelik destek.
Botulinum Toksin Enjeksiyonu: Spastik kasların geçici olarak gevşetilmesi amacıyla uygulanan; serebral palside sıkça kullanılan tıbbi tedavi.
Bowen Aile Terapisi: Kuşaklararası aktarım, benliğin ayrışması ve üçgenleşme kavramlarını merkeze alan yaklaşım.
Bozukluk-Temelli Yaklaşım (Impairment-Based Approach): Dilin spesifik bileşenlerini hedefleyen restitüsyon teknikleri.
Braille Alfabesi: Altı nokta hücresine dayanan; körlerin parmakla dokunarak okuyup yazmalarını sağlayan kabartma yazı sistemi.
Braille Ekranı: Elektronik aygıtlardan gelen metni kabartılabilir noktacıklar yardımıyla dokunarak okumaya çeviren yardımcı teknoloji.
Braille Yazı Makinesi: Altı Braille noktasını tek tuşa basışla oluşturabilen mekanik/elektronik yazı makinesi.
Brain and Language: Nörodilbilim hakemli dergisi.
Broca Afazisi: Konuşmanın yavaş, çabalı ve telgraf tarzı olduğu; anlamanın görece korunduğu afazi türü.
Broca Afazisi (Broca’s Aphasia): Akıcılığı bozuk, anlaması göreli korunmuş, tekrar ve adlandırma bozuk; agrammatik telgraf-tarzı konuşma. Lezyon: Sol posterior inferior frontal girus (Broca alanı).
Broca Alanı (Broca’s Area): Brodmann 44 ve 45; sol inferior frontal girusta yer alır. Konuşma üretimi ve sözdizim.
BSAT (Bilgisayarlı Simge Afazi Testi / Computerized Token Aphasia Test): Türkyılmaz (2009, Hacettepe doktora tezi). CRTT’in (Computerized Revised Token Test) Türkçe adaptasyonu; 10 alt test üzerinden işitsel anlama. 60 sağlıklı + 30 afazili.
Bundle (Paket): Birden çok ürünün indirimli olarak tek pakette satışı (örn. Tactus Language 4-in-1).
Büyütme Programı: Ekrandaki görüntüleri istenen oranda büyüten yazılımlar (ZoomText, SuperNova vb.).

C36 terim

CAC (Customer Acquisition Cost / Müşteri Edinme Maliyeti): Bir müşteriyi kazanmanın ortalama maliyeti.
CAT (Comprehensive Aphasia Test): Birleşik Krallık kökenli kapsamlı batarya.
CAT-TR (Kapsamlı Afazi Testi Türkiye Uyarlaması): Comprehensive Aphasia Test’in Anadolu Üniv. BAP projesi kapsamında Türkçeye uyarlanmış sürümü.
CBCL: 4-18 yaş çocuk ve ergenlerin duygu ve davranış sorunlarını ebeveyn bildirimiyle tarayan ölçek.
Cboard: 60.000+ semboldan çekebilen açık kaynak (GPL) web tabanlı AAC pano oluşturucu; Türkçe arayüz.
CC BY: Atıf gerektiren Creative Commons lisansı; ticari kullanım serbesttir.
CC BY-NC (NonCommercial / Ticari Olmayan): Atıf + ticari kullanım yasağı (Sclera vb.).
CC BY-NC-SA: Atıf + ticari olmayan + aynı şartlarla; ARASAAC’ın varsayılan lisansı.
CC BY-SA (ShareAlike / Aynı-Şartlarla): Atıf + türetilmiş eserlerin aynı lisansla dağıtılması zorunluluğu (Mulberry, OpenMoji vb.).
CC0 (Creative Commons Zero / Kamu Malı): Telif hakkından feragat; herhangi bir atıf veya izin gerekmez.
CCC-SLP: Amerikan Konuşma-Dil-İşitme Derneği (ASHA) tarafından verilen; dil ve konuşma patolojisinde uluslararası klinik yetkinlik sertifikası.
CETI (Communicative Effectiveness Index): Lomas ve ark.; iletişimsel etkinlik ölçeği; partner-rapor (eş, aile bireyi tarafından doldurulur).
CHARGE Sendromu: Koloboma, kalp anomalileri, koanal atrezi, gelişme geriliği, genital ve kulak anomalileriyle seyreden; çoklu duyu yetersizliğine yol açabilen genetik sendrom.
Churn (Müşteri Kaybı): Belirli dönemde abonelikten ayrılan müşteri yüzdesi.
CIAT (Kısıtlama-Tabanlı Afazi Terapisi / Constraint-Induced Aphasia Therapy): Pulvermüller 2001. Sözel olmayan iletişimin kısıtlanması, yoğun pratik (haftada 30+ saat). ILAT ile büyük ölçüde örtüşür.
CILT (Constraint-Induced Language Therapy): CIAT’ın yaygın alternatif adlandırması.
Cinsel Terapi: Cinsel işlev bozuklukları ve cinsellikle ilgili çift problemlerine yönelik uzmanlaşmış terapi alanı.
Class I Level A: AHA/ASA gibi kılavuzlarda en yüksek tavsiye sınıfı ve kanıt düzeyi (Winstein 2016: SLT inme afazisinde Class I Level A).
Cleveland State Workbook: Cleveland State Üniversitesi tarafından geliştirilen, kelime/cümle/anlama/bellek/işlev becerilerini kapsayan ücretsiz yetişkin afazi çalışma kitabı.
Cochrane Systematic Review: Cochrane Collaboration’ın katı metodolojiyle yürütülen, klinik kanıt hiyerarşisinin tepesindeki sistematik derleme tipi (Brady 2016 SLT for Aphasia).
Coğrafi Eşitsizlik: Kırsal-kentsel ya da bölgesel farkların, özel gereksinimli bireylerin hizmete erişiminde yarattığı yapısal adaletsizlik.
Cohen’s d: İki grup ortalaması arasındaki standardize farkı ifade eden etki büyüklüğü; 0,2 küçük / 0,5 orta / 0,8 büyük.
Communication Board (İletişim Panosu): Düşük-teknolojili AAC; sembol/foto/yazılı sözcüklerin tematik olarak düzenlendiği basılı veya dijital pano.
Communication Tip Card (İletişim İpucu Kartı): Akıcı vs. akıcı olmayan afazi için partnere özel ipuçları içeren rack kartı (The Aphasia Center FL).
Constant Therapy: Boston University spin-off; AI tabanlı uyarlanır görev ataması; ~25$/ay abonelik.
Conversation Groups / Communication Circles: SLP veya eğitimli partner moderatörlüğünde yürütülen, afazili bireylerin sosyal iletişim pratiği yaptığı küçük gruplar.
CPT (Communication Partner Training / İletişim Partneri Eğitimi): SCA dahil çeşitli partner-eğitim yaklaşımlarının şemsiye terimi. Simmons-Mackie sistematik derlemeleri (2010, 2016).
Cri-du-Chat Sendromu: 5. kromozomun kısa kolundaki silinmeden kaynaklanan; bebeklikte kedi miyavlamasına benzer ağlama sesi ve zihinsel yetersizlikle seyreden sendrom.
Crossed Afazi (Crossed Aphasia): Sağ-elini kullanan bireyde sağ yarımküre lezyonuna bağlı atipik afazi; nadirdir.
Crossover Trial (Çapraz Tasarım): Aynı katılımcıların sırayla iki tedavi koşulundan geçtiği RCT tipi (Stark & Warburton 2018 iPad öz-terapi örneği).
Cue Card (İpucu Kartı): Aile/iletişim partneri için “yavaş konuş, jest kullan, yaz” gibi SCA stratejilerini özetleyen küçük kart.
Cued Articulation: İşitsel/görsel ipuçlarıyla artikülasyon desteği.
Cued Speech: Dudak hareketlerinin ayırt edilemeyen seslerini belirli el şekilleri ve konumlarıyla destekleyen sistem.
Cueing Hierarchy Worksheet: Semantik → fonemik → ortografik ipucu kademelerini sırayla sunan klinik çalışma sayfası.
Cuespeak: İngiltere; klinisyen reçeteli ev egzersiz platformu; £15/ay.
Curriculum-Based Measurement in Reading: Müfredata dayalı kısa okuma örnekleriyle akıcılığın sık ve sistemli biçimde izlenmesi.

Ç18 terim

Çalışma Belleği: Bilgiyi kısa süre zihinde tutup aynı zamanda üzerinde işlem yapmayı sağlayan bilişsel sistem.
Çatışma Yönetimi: Ailedeki anlaşmazlıkların şiddete başvurulmadan ve karşılıklı saygı içinde çözümlenmesine yönelik beceriler.
Çevrimiçi Afazi Terapi Programı (Aphasia Therapy Online): Dr. John Pierce (La Trobe University); ücretsiz; Türkçe uyarlaması Üsküdar Üniversitesi DKT Bölümü tarafından yapıldı. aphasiatherapyonline.com/tr
Çift Bağ: Bateson’ın tanımladığı; birbiriyle çelişen mesajların aynı anda iletildiği ve kaçınılamaz olduğu iletişim örüntüsü.
Çift Özel Durum: Üstün yetenekli olmakla birlikte aynı zamanda ÖÖG, DEHB, OSB gibi bir özel gereksinimi de bulunan bireyler için kullanılan terim.
Çift Terapisi: İki partnerin ilişki güçlüklerini, iletişim örüntülerini ve duygusal bağını ele alan terapi biçimi.
Çocuk İhmali: Çocuğun fiziksel, duygusal, eğitimsel ya da tıbbi temel gereksinimlerinin bakım veren tarafından karşılanmaması.
Çocuk İstismarı: Çocuğa yönelik fiziksel, duygusal ya da cinsel nitelikli; çocuğun iyiliğini tehdit eden davranışlar.
Çocuk Koruma Sistemi: İhmal ve istismara uğrayan çocukların belirlenmesi, korunması ve rehabilite edilmesi için kurulan yasal ve idari yapı.
Çocuk Merkezli Oyun Terapisi: Axline’ın geliştirdiği; terapistin yönlendirici olmayan, koşulsuz kabul edici bir tutum sergilediği hümanistik oyun terapisi.
Çok Ağır Düzeyde Zihinsel Yetersizlik: Birden çok yetersizliğin bir arada olduğu ve yaşamın her alanında sürekli bakım gerektiren grup.
Çok Disiplinli Ekip: Farklı uzmanlık alanlarından gelen meslek elemanlarının (özel eğitimci, psikolog, dil-konuşma terapisti, fizyoterapist, hekim vb.) birlikte değerlendirme ve karar süreçlerini yürüttüğü ekip modeli.
Çok Duyulu Öğretim: Görsel, işitsel, kinestetik ve dokunsal kanalların birlikte kullanıldığı öğretim uygulaması.
Çoklu İlaç Kullanımı: Bireyin eş zamanlı olarak çok sayıda ilaç kullanması; ilaç etkileşimi ve yan etki riski yüksektir.
Çoklu Yetersizlik / Görme-İşitme Kaybı: Hem görme hem işitme duyularının eğitim ve iletişimi etkileyecek düzeyde birlikte yetersiz olduğu durum.
ÇÖZGER: Çocuklar İçin Özel Gereksinim Raporu. 20 Şubat 2019 tarihli yönetmelikle yürürlüğe giren; 0-18 yaş arasındaki çocukların özel gereksinim düzeyini, hastalık temelli değil işlevsellik temelli olarak belirleyen resmî sağlık kurulu raporudur. Eski “Özürlü Sağlık Kurulu Raporu” yerine geçmiştir.
Çözüm Odaklı Kısa Terapi: Sorun yerine istisnalara, güçlü yanlara ve geleceğe odaklanan; kısa süreli ve uygulamacı yaklaşım.
Çözümleme: Yazılı sözcüğü harf-ses ilişkilerini kullanarak seslendirme süreci.

D86 terim

DAISY Kitap: Görme engelliler için gezilebilir yapıda tasarlanmış; sesli ve metinsel içeriği aynı anda sunabilen dijital kitap formatı.
Dairesel Sorgulama: Bir üyeye diğerlerinin düşünce, duygu ya da davranışları hakkında soru sorarak ilişkisel örüntüleri ortaya çıkaran teknik.
Dakikada Doğru Okunan Sözcük: Standart süre içinde hatasız okunan sözcük sayısıyla ifade edilen; okuma akıcılığının nicel ölçütüdür.
DALY (Disability-Adjusted Life Years): Yetiyitimine ayarlanmış yaşam yılı; hastalık yükü ölçütü.
Damgalama: Yetersizlik nedeniyle bireylere olumsuz etiket, önyargı ve ayrımcılık yöneltilmesi; psiko-sosyal sonuçları ağır süreç.
DAU/MAU: Günlük Aktif Kullanıcı / Aylık Aktif Kullanıcı oranı; bağlılık göstergesi.
Davranım Bozukluğu: Başkalarının temel haklarının ve yaşa uygun toplumsal normların ihlalini içeren yineleyici davranış örüntüsü.
Davranış Aktivasyonu: Özellikle depresyonda bireyin ödül sağlayan etkinliklerle temasını yapılandırılmış biçimde artırmayı hedefleyen müdahale.
Davranışsal Esneksizlik: Rutin değişikliklerine, yeni durumlara ve esnek düşünmeye karşı belirgin direnç.
Davranışsal Müdahale Planı: FBA sonuçlarına göre problem davranışı azaltmak ve işlevsel alternatif davranışı geliştirmek üzere hazırlanan yazılı plan.
Days/Months/Dates Board (Takvim Panosu): Zaman vokabülerine yönelik; gün, ay, mevsim, tarih ifadeleri içeren AAC pano.
Denetim Günlüğü: Bir sistemde yapılan tüm erişim ve değişikliklerin kim, ne zaman, hangi veri üzerinde yaptığını kayıt altına alan değiştirilemez günlük.
Deneysel Aile Terapisi: Satir ve Whitaker gibi isimlerle özdeşleşen; burada-şimdi deneyimi ve duygu ifadesinin merkezde olduğu yaklaşım.
Denver II Gelişim Tarama Testi: 0-6 yaş çocuklarda kişisel-sosyal, ince motor, dil ve kaba motor alanlarda gelişimi tarayan uluslararası araç.
DEP (Eğitsel Değerlendirme ve Performans Belirleme Formu): RAM’lar tarafından özel eğitim sürecinin başlangıcında ve takibinde kullanılan resmi form.
Derecelendirilmiş Uyaran Kontrolü: Bireyin model ve ipucu verildiğinde yanlış ürettiği sesi doğru çıkarma potansiyelini değerlendiren terapi öncesi inceleme.
Derin Ven Trombozu Önleme: Hareketsiz bireylerde varis çorabı, pasif egzersiz ve antikoagülan tedavi ile damar içi pıhtı gelişiminin önlenmesi.
Desibel: Ses şiddetini logaritmik ölçekte ifade eden birim.
Destek Eğitim Odası: Kaynaştırma yoluyla eğitimine devam eden öğrencilere ihtiyaç duydukları alanlarda bireysel ya da grup olarak destek eğitimi verilmesi amacıyla düzenlenen oda.
Destek Eğitim Programı: MEB’in özel eğitim merkezleri için modüler içerikli yapılandırdığı, SGK karşılığı geri ödemeli özel eğitim çatısı.
Destek Eğitim Programı (Support Education Program): MEB’in modüler içerikli programları (Akıcı Konuşma Modülü, Bedensel Yetersizliği Olan Bireyler için Günlük Yaşam Becerileri vb.).
Destek Eğitim Tarifesi: MEB tarafından her yıl güncellenen; bireysel ve grup seans ücretlerini belirleyen resmi tarife.
Destek Hizmetler: Özel eğitimden yararlanan bireyin eğitiminden en üst düzeyde yarar sağlaması için sunulan fizyoterapi, dil ve konuşma terapisi, iş-uğraşı terapisi, psikolojik danışma gibi hizmetler.
Destek Yoğunluğu Ölçeği: Bireyin günlük yaşamında gerek duyduğu desteklerin türünü, sıklığını ve yoğunluğunu saptamaya yönelik standart ölçüm aracı.
Destekli İstihdam: Özel gereksinimli bireylerin rekabetçi iş yerlerinde iş koçu desteğiyle çalıştırılmasına dayanan istihdam modeli.
Detay Yayın / Seçkin Yayınevi / Akademisyen / ReKitap / Tamadres / Duyu Market: Türkiye’de ADD, GAT-2, RAT, SİAT, SST, CAT-TR gibi standardize testlerin ve afazi kitaplarının başlıca dağıtıcıları.
DIR/Floortime: Çocuğun liderliğinde, ilişki ve duygular üzerinden gelişimsel basamakları desteklemeyi amaçlayan oyun temelli yaklaşım.
DiGA (Digital Health Applications Act): Almanya 2019; dijital sağlık uygulamalarının sağlık sigortası geri ödemesine girişi.
Dijital Biyobelirteç: Akıllı telefon, giyilebilir cihaz veya tabletlerden elde edilen dijital verilerin klinik durum göstergesi olarak kullanılması.
Dijital Sağlık Okuryazarlığı: Bireyin çevrimiçi sağlık bilgi ve hizmetlerini bulma, değerlendirme ve kullanma becerisi.
Dijital Terapötik (Digital Therapeutic, DTx): Belirli bir hastalığı önleyen, yöneten ya da tedavi eden, kanıta dayalı yazılım tabanlı tıbbi müdahaleler.
Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu: Yaş ve gelişim düzeyiyle uyumsuz biçimde süregelen dikkatsizlik, aşırı hareketlilik ve/veya dürtüsellikle seyreden nörogelişimsel bozukluk; ÖÖG’ye sıklıkla eşlik eder.
Dil Bozukluğu: Sözcük dağarcığı, cümle yapısı ve söylem becerilerinde gözlenen; sözel ve/veya yazılı iletişimi etkileyen bozukluk.
Dil Örneği Analizi: Doğal bağlamda elde edilen konuşma örneğinin ortalama sözce uzunluğu, tür çeşitliliği gibi ölçütlerle çözümlenmesi.
Dil ve Konuşma Bozuklukları (Speech-Language Pathology, SLP): Disiplin alanı.
Dil ve Konuşma Terapisti (DKT / Speech-Language Pathologist, SLP): Dil, konuşma, yutma bozukluklarını değerlendiren ve tedavi eden lisanslı meslek profesyoneli.
DİLGEM: Türkiye’nin ilk özel DKT merkezi; afazi türleri ve PACE/ADİS gibi yöntemlere Türkçe rehber içerikler yayımlar.
DİLKOM: Anadolu Üniversitesi Dil ve Konuşma Bozuklukları Eğitim, Araştırma ve Uygulama Merkezi.
Dinamik Değerlendirme: Bireyin mevcut performansının yanında, uygun destekle ulaşabileceği potansiyeli de belirlemeye yönelik değerlendirme yaklaşımı.
Dipleji: Genellikle alt ekstremiteleri üstlerden daha fazla etkileyen simetrik motor bozukluk.
Disfaji (Dysphagia): Yutma bozukluğu; inme sonrası sık görülür ve dil-konuşma terapistinin (DKT) birincil çalışma alanı içindedir.
Disfaji Uyarlanmış Diyet: Yutma güçlüğü olan bireyler için kıvamı ve dokusu uyarlanmış; güvenli yutmayı sağlayan beslenme düzenlemesi.
Disfazi (Dysphasia): Eski terminolojide kısmi dil bozukluğu; günümüzde “afazi” altında ele alınır, ayrı bir tanı kategorisi olarak tercih edilmez.
Disgrafi: El yazısı, yazım ve yazılı ifade becerilerinde belirgin güçlüklerle seyreden öğrenme güçlüğü.
Disiplinler Arası Ekip: Uzmanların bireysel değerlendirmeleri yapıp sonrasında ortak toplantılarda kararları bütünleştirdiği ekip modeli.
Diskalkuli: Sayı duyusu, aritmetik işlemler ve matematiksel akıl yürütme alanındaki belirgin güçlüklerle seyreden öğrenme güçlüğü.
Diskinetik Serebral Palsi: Atetoz, kore, distoni gibi istem dışı hareketlerle kendini gösteren; kas tonusunun dalgalandığı CP türü.
Disleksi: Zekâyla orantısız biçimde, kelime tanıma, heceleme ve okuma akıcılığında belirgin güçlükle kendini gösteren; fonolojik işlemleme temelli öğrenme güçlüğü türü.
Disortografi: Yazım kurallarına uyum ve sözcükleri doğru hecelemede kalıcı güçlük; genellikle disleksiye eşlik eder.
Disosiyatif Bozukluklar: Kimlik, bellek, bilinç ve algıda süreklilik kaybı ile seyreden; travma ile ilişkili tablolar.
Distimi / Süregelen Depresyon: En az iki yıl süren, görece hafif ancak kronikleşmiş depresif belirtilerle seyreden tablodur.
Distributed Practice (Dağıtılmış Pratik): Aynı toplam dozun zamana yayılarak verilmesi; uzun vadede daha iyi öğrenme korunması ile ilişkilendirilir.
Diyabetik Retinopati: Uzun süreli diyabetin retinadaki küçük damarlarda yol açtığı hasara bağlı gelişen; ilerleyici görme kayıplarının önemli nedenlerinden biri.
Diyalektik Davranış Terapisi: Sınırda kişilik bozukluğu başta olmak üzere duygu düzenleme güçlüklerine yönelik; farkındalık, duygu düzenleme ve kişilerarası etkinlik modüllerini içeren terapi.
Dizartri: Konuşma kaslarının zayıflık, yavaşlık ya da koordinasyon bozukluğuna bağlı olarak gelişen motor konuşma bozukluğu.
Dizartri (Dysarthria): Konuşma kaslarının zayıflığı, sertliği veya koordinasyon bozukluğu nedeniyle ortaya çıkan motor konuşma bozukluğu. Spastik, atak, hipokinetik, hiperkinetik, flaksid ve mikst alt-tipleri vardır.
DKTD (Dil ve Konuşma Terapistleri Derneği): 2004’ten beri Türkiye’nin DKT meslek derneği; etik kuralları, etkinlikleri ve DKYAD dergisini yayımlar.
DKYAD (Dil, Konuşma ve Yutma Araştırmaları Dergisi): DKTD’nin yılda 3 sayı çıkardığı, hakemli, açık erişim Türkçe dil ve konuşma terapisi dergisi.
Dog-fooding: Şirketin kendi ürününü iç kullanım için kullanması — kalite kontrol stratejisi.
Doğal Gelişimsel Davranışsal Müdahaleler: Gelişimsel ilkeler ile davranışsal yöntemlerin, doğal ortamlarda çocuğun ilgisine göre birleştirildiği müdahale grubu.
Doğrudan Öğretim: Hedef becerinin öğretmen tarafından açık biçimde modellenip rehberli ve bağımsız uygulamalarla kazandırıldığı yapılandırılmış yöntem.
Dokun-Takip Tekniği: Beyaz bastonun yayından faydalanarak adım ritmiyle zemini tarama tekniği.
Dokunsal Algı: Dokunma duyusu yoluyla nesnelerin biçim, doku, ısı ve boyut gibi özelliklerinin algılanması.
Down Sendromu: 21. kromozomun üç kopya olarak bulunmasından (trizomi 21) kaynaklanan; zihinsel yetersizliğin en yaygın genetik nedeni.
Doz (Dose): Toplam terapi saati. RELEASE: optimal 20–50 saat.
Döngüsel Yaklaşım: Şiddetli fonolojik bozuklukta farklı hedef ses örüntülerinin belirli aralıklarla dönüşümlü olarak çalışıldığı yaklaşım.
DPO (Data Protection Officer / Veri Koruma Sorumlusu): Şirket içi veri koruma uyumu sorumlusu.
Drama Terapisi: Rol alma, doğaçlama ve öykü canlandırma tekniklerinin kullanıldığı ifade temelli yaklaşım.
DRM (Digital Rights Management / Dijital Haklar Yönetimi): Dijital içeriğin yetkisiz çoğaltılmasını önleyen teknolojik koruma.
Dual-tDCS: Anodal ve katodal elektrotların eşzamanlı kullanıldığı tDCS protokolü (Yao ve ark. 2020 NMA).
Dubl Diagnoz: Zihinsel yetersizlik ile bir psikiyatrik bozukluğun (duygu durum, anksiyete, psikotik bozukluk vb.) birlikte bulunması.
Duchenne Kas Distrofisi: X’e bağlı resesif geçişli, erken çocuklukta başlayan ilerleyici kas güçsüzlüğüyle seyreden tür.
Dudaktan Okuma: Konuşma seslerinin dudak, dil, yüz ve beden hareketlerinden izlenerek anlaşılmasını sağlayan beceri.
Duygu Düzenleme: Yaşanan duyguların türünü, yoğunluğunu ve ifade biçimini amaca uygun biçimde düzenleme becerisi.
Duygu Koçluğu: Gottman’ın geliştirdiği; ebeveynin çocuğun duygularını fark etmesi, adlandırması ve düzenlemesine rehberlik etmesi süreci.
Duygu Odaklı Aile Terapisi: Bağlanma kuramı temelli; çiftlerde ve ailelerde temel duygusal bağın onarılmasına odaklanan yaklaşım.
Duygu Odaklı Baş Etme: Duygusal tepkinin düzenlenmesine ağırlık veren; sorun çözülemediğinde özellikle işlevsel olan baş etme biçimi.
Duygusal İstismar: Aşağılama, tehdit, yok sayma gibi bireyin öz değer algısını zedeleyen ve ruh sağlığını olumsuz etkileyen davranışlar.
Duyu Bütünleme (Sensory Integration): Otizm, DEHB ve gelişimsel bozukluklarda kullanılan yaklaşım.
Duyu Bütünleme Terapisi: Duyusal uyaranların beyinde örgütlenmesini desteklemek üzere yapılandırılmış duyusal deneyimleri kullanan terapi yaklaşımı.
Duyusal Diyet: Bireyin duyusal gereksinimlerine göre gün içine planlanmış; düzenleyici duyusal etkinliklerden oluşan bireyselleştirilmiş program.
Duyusal İşleme: Duyusal uyaranların sinir sistemi tarafından alınması, organize edilmesi ve uyum sağlayıcı yanıtlara dönüştürülmesi.
Duyusal Verimlilik Eğitimi: Kalan görme, işitme, dokunma ve koku duyularının birlikte ve verimli şekilde kullanılmasını hedefleyen eğitim.
Düşme Önleme: Zemin düzenlemeleri, uygun ayakkabı, tutunma barları, ışıklandırma ve ilaç gözden geçirmesi gibi çok bileşenli önlemlerin uygulanması.
Düşme Sensörü: Ani düşüş hareketini algılayarak otomatik uyarı gönderen giyilebilir ya da ortama yerleştirilen teknoloji.
Düşünce Sesli Protokol (Think-Aloud Protocol): Kullanıcının ürünü kullanırken düşüncelerini sesli ifade etmesi.

E67 terim

E-REHA / e-rehabilitasyon: Anaeli Sağlık ve Eğitim Hizmetleri Tic. Ltd. Şti.’nin geliştirdiği özel eğitim ve rehabilitasyon yönetim platformu.
E-REHAEV: Ev tabanlı tele-rehabilitasyon modülü.
e-Sağlık (eHealth): Sağlık hizmetlerinde dijital teknolojilerin kullanımının şemsiye terimi.
EAT (Ege Afazi Testi / Ege Aphasia Test): Atamaz, Yağız On & Durmaz (2007). Ege Üniversitesi PMR kliniği temelli; akut/subakut hastane ortamı için.
Ebeveyn Öz Yeterliği: Ebeveynin çocuğunun gelişimi ve davranışlarına ilişkin yönlendirici, düzenleyici rolünü başarıyla yerine getirebileceğine dair inancı.
Ebeveyn Tükenmişliği: Uzun süreli bakım yüküne bağlı olarak ebeveynde duygusal tükenme, kendinden uzaklaşma, ebeveynlik rolünden doyum kaybı ve etkisizlik duygusuyla seyreden sendrom.
Ebeveyn-Çocuk Etkileşim Terapisi: Canlı koçluk yöntemiyle ebeveyn-çocuk etkileşiminin olumlu biçimde yeniden yapılandırıldığı; davranış sorunları için kanıt temelli terapi.
Edimbilim: Dilin sosyal bağlam içinde kullanımını, iletişim kurallarını ve konuşma eylemini inceleyen alan.
Edinilmiş Dil Bozukluğu (Acquired Language Disorder): Dil edinimi tamamlandıktan sonra ortaya çıkan dil bozukluğu; gelişimsel dil bozukluğunun karşıtı.
Effect Size (Etki Büyüklüğü): Tedavinin büyüklüğünü standart birimde ifade eder (Cohen’s d, Hedge’s g vb.).
Effectiveness vs Efficacy (Etkililik vs. Etkinlik): Kontrollü laboratuvar koşullarında (efficacy) ve gerçek klinik yaşamda (effectiveness) tedavi sonuçlarını ayıran terminoloji.
Eğitim Performansı Kaydı: Müfredata dayalı kısa, sık tekrarlanan ölçümlerle öğrencinin gelişimini izleyen yaklaşım.
Eğitsel Değerlendirme: Bireyin eğitim ihtiyaçlarını belirlemek, mevcut performans düzeyini ortaya koymak ve uygun eğitim ortamına yerleştirmek amacıyla Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM) tarafından yürütülen süreç.
Eisenberg / Lesch-Nyhan Sendromu: HPRT enzim eksikliğine bağlı, zihinsel yetersizlik, kendine zarar verici davranışlar ve hareket bozukluklarıyla karakterize X’e bağlı kalıtsal hastalık.
Ek-4 Cetveli: MEB destek eğitim hizmetlerinin aylık fatura edilmesinde kullanılan; seans sayısı, tarife ve öğrenci bilgilerini içeren resmi cetvel.
Ekogram / Ekohart: Ailenin çevresindeki kurumlar, sosyal ağlar ve kaynaklarla olan ilişkisini görselleştiren şema.
Ekolali: Başkalarının söylediklerinin anlık ya da gecikmiş olarak birebir yinelenmesi; iletişim işlevi taşıyabilir.
Ekolali (Echolalia): Karşı tarafın söylediğini istemsizce tekrar etme.
Ekolojik Değerlendirme: Bireyin doğal ortamlarında (ev, okul, toplum) gerçekleştirmesi gereken beceri ve rutinler üzerinden yapılan işlevsel değerlendirme.
Ekran Okuyucu: Ekran içeriğini seslendirerek ya da Braille ekrana ileterek görme engelli kullanıcıya sunan yazılım (JAWS, NVDA vb.).
Eksantrik Bakma Tekniği: Merkezi görme kaybı bulunan bireylerin retinanın görme korunmuş bölümünü kullanmak üzere bakışlarını hedefin yanına yönlendirme becerisi.
Eksternal Robot Destekli Yürüyüş: Lokomat benzeri ekzoskelet robot sistemlerin kullanıldığı; yüksek tekrar ve sembolik yük dağılımıyla yürüme eğitimi sağlayan yöntem.
El Hijyeni: Sabun-su ya da alkol bazlı antiseptikle elin uygun sürede ve teknikle yıkanması; bakımda temel güvenlik kuralıdır.
Elektrolarinks: Boğaza ya da yanağa yerleştirilerek titreşim üreten; laringektomili bireylerin konuşmasını sağlayan elektronik cihaz.
EMDR: Travmatik anıların çift yönlü uyarım (göz hareketi vb.) eşliğinde yeniden işlenerek duyarsızlaştırılmasına dayanan yaklaşım.
Empati: Diğerinin duygu ve düşüncelerini, onun bakış açısından anlayıp o anlayışı geri iletebilme yetisi.
En Az Kısıtlayıcı Ortam: Bireyin yetersizlikten etkilenmeyen akranlarıyla en üst düzeyde birlikte olabileceği, gereksinimlerinin en iyi karşılanabileceği eğitim ortamının seçilmesi ilkesi.
Enfeksiyon Kontrolü: El hijyeni, kişisel koruyucu ekipman ve atık yönetimiyle ev ortamında enfeksiyonların bulaşmasının önlenmesi.
Engelli Çocuğa Sahip Ailede Yas Süreci: Özel gereksinimli çocuğun tanısıyla birlikte aile üyelerinin yaşadığı; yaşam boyu dönem dönem yeniden alevlenen yas biçimi.
Engelli Çocuk Ailelerinde Boşanma Riski: Bakım yükü, ekonomik baskı ve farklı baş etme tarzlarının etkisiyle bazı gruplarda eşler arası ilişkide artan ayrılık riski.
Engelli Kardeş Etkisi: Özel gereksinimli bir kardeşe sahip çocukların duygusal yükü, sorumluluk algısı ve kimlik gelişimine ilişkin özgün deneyimi.
Engelli Kimlik Kartı: Engelli bireylerin yasal hak ve kolaylıklardan yararlanmasını sağlayan; Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca verilen kart.
Engelli Sağlık Kurulu Raporu: 18 yaş ve üzerindeki bireylerde özel gereksinim durumunu belirleyen; haklara erişim için esas alınan rapor.
Epilepsi: Beyindeki anormal elektriksel boşalımların yol açtığı tekrarlayan nöbetlerle karakterize nörolojik hastalık; özel eğitimde güvenlik planlamasını gerektirir.
Epilepsi (OSB Eşlik): OSB’li bireylerde toplumun geneline kıyasla daha sık görülen nöbet bozuklukları; eğitim planlamasında güvenlik düzenlemeleri gerektirir.
EREHA 2.0: Platformun ileri sürümü; Meta Quest VR derin entegrasyonu hedefli.
Ergonomik Okuma Standı: Materyali göze yaklaştırıp uygun açıyla sunarak az gören bireylerde okuma performansını ve duruşu destekleyen araç.
Ergoterapi (Occupational Therapy, OT): Günlük yaşam aktivitelerinde işlevselliği artıran rehabilitasyon disiplini.
Erişilebilirlik: Yapılı çevre, ulaşım, bilgi-iletişim ve hizmetlerin her bireyin bağımsız kullanımına olanak verecek biçimde tasarlanmış olması.
Erken Başlangıçlı Denver Modeli: 12-48 aylık OSB’li çocuklara yönelik; gelişimsel ilkelerle UDA tekniklerini oyun temelli doğal ortamda birleştiren kapsamlı erken müdahale programı.
Erken Çocukluk Özel Eğitimi: 37-72 ay arası özel gereksinimli çocukların gelişim alanlarını desteklemek üzere yapılandırılmış eğitim uygulamaları.
Erken Müdahale: 0-36 ay arasındaki gelişimsel yetersizlik riski taşıyan ya da yetersizliği olan çocuklara ve ailelerine sunulan multidisipliner hizmetler bütünü.
Erken Müdahale Penceresi: Beyin gelişiminin en yüksek plastisiteye sahip olduğu 0-3 (veya 0-5) yaş aralığı; müdahalenin kazanımları en yüksektir.
Erken Müdahale Yoğunluğu: Müdahalenin haftalık saati, süresi, oturum sıklığı ve hedeflerinin sayısı gibi bileşenleri; OSB’de sonuçlar üzerindeki belirleyici etkenlerdendir.
Erken Yoğun Davranışsal Müdahale: Okul öncesi dönemdeki OSB’li çocuklara haftada 20-40 saati bulan, ABA temelli yoğun erken müdahale programı.
Erken Yoğun Davranışsal Müdahalenin Etkililiği: Haftada 20-40 saatlik yapılandırılmış UDA temelli müdahalenin; bilişsel, dil ve uyumsal davranışlarda orta-büyük etki büyüklüğü sağladığına ilişkin kanıt temeli.
Errorless Learning (Hatasız Öğrenme): Yanlış cevabın oluşmasına izin vermeyecek şekilde maksimum ipucuyla başlanan ve kademeli olarak ipucunun kaldırıldığı öğrenme yaklaşımı; PPA ve demansta önerilir.
ESO: European Stroke Organisation; 2024 Aphasia Guideline’ı yayımladı.
Eş Zamanlı (Senkron) Terapi: Terapist ve danışanın aynı anda çevrimiçi bağlanarak gerçekleştirdiği canlı uzaktan terapi.
Eş Zamanlı İpucuyla Öğretim: Hedef uyaranla birlikte doğru tepkiyi sağlayan kontrol edici ipucunun aynı anda sunulduğu ayrık denemeli öğretim yaklaşımı.
Eş Zamansız (Asenkron) Terapi: Video ödev, mesajlaşma ve ev pratiği geri bildirimleri gibi farklı zamanlarda yürütülen uzaktan destek biçimi.
Eşik Kaldırma: Tekerlekli sandalye ve yürüteç kullanan bireyler için oda geçişlerindeki engelleri kaldırarak erişilebilir ev ortamı oluşturma.
Eşli Okuma: Çocuğun yetişkinle birlikte aynı metni sesli okuması; akıcılık ve güven geliştirmeye yönelik tekniktir.
Etik İlkeler: Yararlılık, zarar vermeme, özerklik, adalet ve dürüstlük gibi ruh sağlığı mesleklerinin uygulamalarını yönlendiren ilkeler.
Etik Kurul (Institutional Review Board, IRB / Ethics Committee): Araştırma protokolünü etik açıdan onaylayan kurum.
Etkinlik Çizelgesi: Gerçekleştirilecek etkinliklerin resim, sembol veya yazıyla sıralandığı; özellikle OSB’li bireylerde bağımsızlığı destekleyen görsel yardım aracı.
Ev Ergonomisi: Ev ortamının bireyin işlevsel kısıtlılıklarına uygun biçimde yeniden düzenlenerek güvenlik ve bağımsızlığın artırılması.
Ev İçi Beceriler: Yemek hazırlama, temizlik, çamaşır, küçük tamirat gibi ev ortamında gerekli olan beceriler.
Ev Ziyareti: Sağlık ya da sosyal hizmet personelinin bireyin evinde yaptığı değerlendirme, uygulama ve takip ziyareti.
Evde Bakım Aylığı: Ağır engelli bireye evinde bakan yakınlarına, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığınca belirlenen koşullarda verilen aylık ödeme.
Evde Bakım Ekibi: Hekim, hemşire, fizyoterapist, psikolog, sosyal hizmet uzmanı ve diyetisyenden oluşan çok disiplinli ekip.
Evde Bakım Hizmeti: Bakıma muhtaç bireyin kendi evinde yaşamını sürdürmesi için sunulan; tıbbi, sosyal ve bireysel gereksinimleri karşılayan bütüncül hizmet modeli.
Evde Sağlık Hizmeti: Sağlık Bakanlığına bağlı ekiplerin, bireyin evinde muayene, tetkik, enjeksiyon, pansuman ve tıbbi bakım sunduğu hizmet.
Evlat Edinme: Biyolojik ailesiyle yaşayamayan çocuğun kalıcı olarak başka bir aileye hukuki olarak kabul edilmesi süreci.
Evlilik Danışmanlığı: Evli çiftlerin ilişkilerini güçlendirmek, çatışmalarını yönetmek ve ortak karar mekanizmalarını geliştirmek üzere sunulan yapılandırılmış hizmet.
Evlilik Öncesi Danışmanlık: Evlilik kararı öncesinde çiftlerin beklenti, iletişim ve uyum alanlarını ele aldıkları önleyici danışmanlık.
Evrensel Tasarım Öğrenme: Öğrenme süreçlerinin, tüm bireylerin erişimini sağlayacak şekilde çoklu sunum, ifade ve katılım biçimleri esas alınarak en baştan tasarlanması.

F27 terim

Family Guide (Aile Rehberi): Bakım verenler için afazi tanımı, prognoz ve iletişim stratejilerini içeren basılı/dijital rehber (NAA Caregiver Guide modeli).
FCET2EC: Breitenstein ve ark. 2017, Lancet; Alman çok merkezli RCT, kronik afazide 3 hafta ≥10 saat/hafta SLT’nin sözel iletişimi anlamlı geliştirdiğini gösterdi.
FEES: Esnek endoskop aracılığıyla yutma işlevinin doğrudan görüntülenerek değerlendirildiği tanısal inceleme.
Fenilketonüri: Fenilalanin amino asidinin metabolize edilememesiyle biriken fenilalaninin santral sinir sistemini etkileyerek zihinsel yetersizliğe yol açtığı metabolik hastalık.
Fernald Yöntemi: Disleksili bireylere yönelik; sözcüğü görme, söyleme, parmakla izleme ve yazma basamaklarıyla çok duyulu öğreten yaklaşım.
Fetal Alkol Sendromu: Gebelik döneminde alkole maruz kalmanın neden olduğu, gelişimsel gerilik ve zihinsel yetersizlikle seyreden durum.
Fırsat Öğretimi: Günlük rutinler içinde bireyin ilgisini yönelttiği durumlardan yararlanarak planlanmış hedeflere yönelik yapılan doğal öğretim.
Fırsatta Öğretim – Yüksek Olasılıklı İstek Dizileri: Bireye önce kolay yapabileceği istekler dizisi, ardından zor istek sunularak işbirliği olasılığının artırıldığı teknik.
Filyal Terapi: Ebeveynlere oyun terapisi becerilerinin öğretilerek çocukları ile terapötik oyun oturumları yapmalarının sağlandığı yöntem.
Finansal Okuryazarlık: Para tanıma, alışveriş, bütçe, bankacılık ve temel finansal işlemleri gerçekleştirebilme becerisi.
Fizyoterapi: Hareket ve fonksiyon bozukluklarının önlenmesi, iyileştirilmesi ve geliştirilmesi için egzersiz, manuel teknikler ve fiziksel ajanlar kullanan disiplin.
Fizyoterapi (Physiotherapy, PT): Hareket ve fiziksel işlevin eski haline getirilmesi.
Flaticon / Icons8 / Vecteezy: Klinik materyallerde nesne ikonları, illüstrasyon ve vektör grafik ihtiyaçları için sıklıkla başvurulan, attribution-free veya prim-temelli üç büyük ikon-vektör kütüphanesi.
FM Sistemi: Konuşmacının mikrofondan ilettiği sesi, gürültü ve mesafeden bağımsız olarak dinleyicinin cihazına doğrudan ulaştıran sınıf içi sistem.
fMRI (functional Magnetic Resonance Imaging): İşlevsel manyetik rezonans görüntüleme; terapinin nöroplastik etkilerini gösteren çalışmalarda kullanılır.
Fonem Edit Mesafesi (Phoneme Edit Distance): İki fonem dizisi arasındaki minimum düzenleme uzaklığı; afazili konuşma için WER’e alternatif.
Fonksiyonel Bağımsızlık Ölçümü: Bireyin öz bakım, mobilite, iletişim ve sosyal biliş alanlarındaki bağımsızlık düzeyini 18 maddede 7’li ölçekle değerlendiren araç.
Fonoloji: Dildeki seslerin sistemi ve bu seslerin dizimini düzenleyen kuralları inceleyen alan.
Fonolojik Bozukluk: Dilin ses örüntülerinin öğrenilmesinde görülen; sesleri kuralsız süreçlerle değiştirmeye dayalı bozukluk.
Fonolojik Farkındalık: Konuşma dilinin ses yapısını (hece, uyak, ses birimleri) fark etme ve onlarla çalışma becerisi.
Fonotaktik (Phonotactics): Bir dilin izin verdiği ses dizilim kuralları (CV, CVC, CCVC vb.).
Frajil X Sendromu: X kromozomunda FMR1 geninin anormal genişlemesiyle ortaya çıkan, kalıtsal zihinsel yetersizliğin en sık nedenlerinden biri.
Freemium: Temel özellikler ücretsiz, gelişmiş özellikler ücretli model.
Frekans Etkisi (Frequency Effect): Yüksek frekanslı sözcüklerin düşük frekanslılara göre daha kolay erişilmesi.
Frontotemporal Lober Dejenerasyon (Frontotemporal Lobar Degeneration, FTLD): nfvPPA ve svPPA’nın altında yatan ana nörodejeneratif çatı.
FTR / PMR (Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon / Physical Medicine and Rehabilitation): Hekim uzmanlığı; inme rehabilitasyonunun klinik koordinatörü.
Functional Script — Pharmacy/Doctor/Grocery (İşlevsel Senaryo): Hastanın günlük yaşam ihtiyaçlarına göre hazırlanmış, akıcı üretilebilir hedef hale getirilen mini diyaloglar.

G55 terim

Gastrostomi: Oral beslenmesi yetersiz olan bireylerde mideye doğrudan beslenme sağlamak üzere yerleştirilen tüp.
GAT-2 (Gülhane Afazi Testi-2 / Gulhane Aphasia Test-2): Tanrıdağ, Topbaş & Maviş (2006); Maviş ve ark. (2007) standardizasyonu. Yatak başı tarama testi. Spontan konuşma, anlama, tekrar, adlandırma, okuma, yazma, oryantasyon. Cronbach α = 0,91; test-tekrar test r = 0,81.
GBD (Global Burden of Disease): Küresel hastalık yükü çalışması; ülke düzeyinde inme/afazi tahminlerinde standart kaynak.
GDPR (General Data Protection Regulation): AB Genel Veri Koruma Tüzüğü; KVKK ile yüksek oranda örtüşür.
Gecikmiş Dil Gelişimi: 2 yaş civarında beklenen sözcük dağarcığı ve sözcük birleştirme becerilerinin ortaya çıkmadığı; ileride süregelen dil bozukluğuna dönüşebilen durum.
Geç Konuşanlar: 24 ayda 50 sözcükten az üreten veya iki sözcüklü cümle kuramayan; ancak diğer gelişim alanlarında normal olan çocuklar.
GEÇDA: Gazi Erken Çocukluk Değerlendirme Aracı; 0-72 ay çocuklarda gelişim düzeyini belirleyen Türkiye’de geliştirilmiş envanter.
Geçici Bakım Kurumu: Evdeki bakımın mümkün olmadığı dönemlerde bireyin sınırlı süreyle barınıp bakım aldığı kurum.
Geçirgen Sınırlar: Üyeler arası rol ve mesafelerin yeterince tanımlı olmadığı; iç içe geçmiş aile yapılarında görülen sınırlar.
Geçiş Değerlendirmesi: Bireyin okul sonrası yaşam, yüksek öğrenim ve iş hedefleri için sahip olduğu beceri, ilgi ve gereksinimleri sistematik biçimde belirleme süreci.
Geçiş Krizleri: Yaşam döngüsünün önemli dönüm noktalarında (evlilik, doğum, ergenlik, boşanma) ailenin yaşadığı uyum güçlükleri.
Geçiş Planı: Bireyin bir eğitim kademesinden diğerine ya da okuldan iş yaşamına geçişini destekleyen yazılı plan.
Gelişim Kilometre Taşları: Motor, dil, sosyal ve bilişsel alanlarda belirli yaşlarda görülmesi beklenen gelişim göstergeleri.
Gelişimsel Dil Bozukluğu: Açıklayıcı bir nörolojik, duyusal ya da zihinsel neden olmaksızın dilin kazanımında süregelen belirgin güçlüklerle karakterize bozukluk.
Gelişimsel Tarama: Çocuğun gelişim alanlarında risk olup olmadığını erken belirlemek üzere uygulanan kısa, standart tarama araçları (Denver II, AGTE, GEÇDA vb.).
Gelişimsel Yaş: Bireyin kronolojik yaşından bağımsız olarak sergilediği gelişimsel yeterlik düzeyine karşılık gelen yaş.
Genelleme: Kazanılan bir beceri ya da davranışın farklı kişi, ortam, araç ve zamanlarda da sergilenmesi.
Genelleme (Generalization): Eğitilmiş maddelerden eğitilmemiş semantik/fonolojik komşulara aktarım; SFA’nın temel hedeflerinden biri.
Generalization Probe (Genelleme Sondası): Eğitilmemiş madde, modalite veya bağlamlara aktarımı izleyen periyodik ölçüm.
Geniş Aile Desteği: Anne-baba dışındaki akrabaların (büyükanne, büyükbaba, amca-teyze vb.) aileye sağladığı araçsal ve duygusal destek.
Genişletilmiş Temel Müfredat: Görme yetersizliği olan bireyler için genel müfredata ek olarak bağımsız yaşam, O&M, teknoloji, sosyal etkileşim gibi dokuz özgün alanı kapsayan müfredat bütünü.
Genişletilmiş Temel Müfredat – 9 Alan: Uyumsal-telafi becerileri, O&M, sosyal etkileşim, bağımsız yaşam, rekreasyon, kariyer, yardımcı teknoloji, duyusal verimlilik ve öz belirleme olmak üzere 9 özgün alanı kapsayan müfredat çerçevesi.
Genogram: Ailenin en az üç kuşağını, ilişki biçimlerini ve önemli olayları sembollerle gösteren grafiksel şema.
Geribildirim Döngüleri: Aile üyelerinin davranışlarının birbirini karşılıklı etkilediği; olumlu ya da olumsuz geri besleme biçiminde işleyen döngüler.
Gevşeme Teknikleri: Diyafram solunumu, progresif kas gevşetme, imgelem gibi kaygı ve stres düzeyini azaltmaya yönelik uygulamalar.
Gilliam Otistik Bozukluk Derecelendirme Ölçeği: 3-22 yaş arasındaki bireylerde OSB belirtilerinin şiddetini ölçen; Türkçeye uyarlanmış gözlem temelli ölçek.
Giyilebilir Teknoloji ile Terapi Takibi: Akıllı saat, bileklik ve sensörler aracılığıyla hareket, nabız, uyku ve duygu durum verilerinin terapi sürecine entegre edilmesi.
Gizlilik: Danışanın paylaştığı bilgilerin, istisnai durumlar dışında üçüncü kişilerle paylaşılmamasını öngören mesleki ilke.
Global Afazi (Global Aphasia): Tüm dil alanlarında ağır bozukluk; akıcılık, anlama, tekrar, adlandırma hepsi bozuk. Lezyon: Sol perisilvian alanın tamamı (büyük orta serebral arter infarktları).
Global Symbols: Mulberry, Tawasol, Sclera ve ARASAAC sembollerini birleştiren, çok dilli AAC platformu (globalsymbols.com).
Glokom: Göz içi basıncının artmasıyla optik sinirin hasar görmesi sonucu ilerleyici görme kaybına yol açan hastalık.
Gorno-Tempini Konsensus Kriterleri (Gorno-Tempini Consensus Criteria): 2011’de yayımlanan, üç PPA varyantını ayırt etmek için kullanılan tanı kriterleri (Neurology).
Gökkuşağı Sözcükleri: Sık karşılaşılan ve çözümleme yerine doğrudan tanınarak okunması beklenen; akıcılığa katkı sağlayan sözcükler.
Gölge Öğretmen: Kaynaştırma öğrencisine sınıf içinde bireysel destek sağlayan ve öğretmene yardımcı olan eğitimci.
Görme Alanı: Göz sabitken çevreden algılanabilen uzamsal bölge.
Görme Keskinliği: Gözün ayrıntıyı ayırt etme yeteneğinin standart testlerle belirlenmiş ölçüsü.
Görme Yetersizliği: Tüm tedavi ve optik düzeltmelere rağmen görme işlevlerinde bireyin eğitim ve günlük yaşam performansını olumsuz etkileyen derecede kayıp bulunması.
Görsel Zamanlayıcı: Geçen süreyi renkli daire ya da kum hareketiyle gösteren; geçişleri ve bekleme süresini kavramayı kolaylaştıran araç.
Görsel-Motor Koordinasyon: Görsel algıyla motor hareketi eş zamanlı ve uyumlu biçimde yürütebilme becerisi.
Görsel-Uzamsal Öğrenme Güçlüğü: Sözel becerilerin görece korunduğu; görsel-uzamsal, sosyal ve yönergeleri yorumlama alanlarında belirgin güçlüklerle seyreden profil.
Görünmez Filigran (Invisible Watermark): İnsan gözüyle algılanmayan, dijital içeriğe alıcı kimliğinin gömüldüğü antikorsanlık tekniği.
Görüşlü Rehber Tekniği: Gören bir kişinin, görmeyen bireye kol tutma aracılığıyla ortam içinde güvenli rehberlik sağlaması.
Gövde Kontrolü: Oturma ve ayakta durma sırasında gövdenin dik ve dengeli tutulabilmesi; üst ekstremite işlevleri için ön koşul.
Göz Hareketi Araştırmaları: Okuma sırasındaki sabitleme, sıçrama ve geri dönüşlerin kaydedilerek disleksi profillerinin anlaşılmasında kullanılan yöntem.
GPL (GNU General Public License): Türev eserlerin de GPL ile dağıtılmasını gerektiren copyleft yazılım lisansı; Cboard gibi açık AAC araçlarında kullanılır.
GRADE (Grading of Recommendations, Assessment, Development and Evaluations): Klinik kılavuz önerilerinin kanıt kalitesi ve güçlülüğünü derecelendirme sistemi; ESO 2024 Aphasia Guideline’ın temeli.
Grafik Düzenleyici: Bilgiler arasındaki ilişkileri görsel olarak düzenleyip sunan araç (zihin haritası, Venn şeması vb.).
Grup Terapisi: Ortak sorunları paylaşan bireylerin bir terapist rehberliğinde iyileştirici grup etkileşiminden yararlandığı terapi biçimi.
Guillain-Barré Sendromu: Periferik sinirleri etkileyen otoimmün hastalık; hızla ilerleyen bacaklardan başlayıp yukarı doğru yayılan kas güçsüzlüğüyle seyreder.
Gündüzlü Bakım Merkezi: Bireyin gündüz saatlerinde sosyal etkileşim, rehabilitasyon ve tıbbi bakım aldığı; akşamları evine dönebildiği merkez.
Günlük Yaşam Aktiviteleri: Yeme, giyinme, tuvalet, banyo, transfer ve kişisel hijyen gibi bireyin bağımsız yaşaması için temel olan etkinlikler.
Gürültülü Ortamda Konuşmayı Anlama: Bireyin gerçek yaşam benzeri gürültülü koşullarda konuşmayı algılama becerisini ölçen odyolojik test.
Güvenli Bağ Ebeveynliği: Ebeveyn-çocuk bağının güvenli kalmasını öncelikleyen; duyarlı ve tutarlı ebeveynlik modeli.
Güvenli Bağlanma: Bakıcının tutarlı, duyarlı erişilebilirliği sonucu çocuğun hem keşfetmesini hem de gerektiğinde güvenli üs bulmasını sağlayan bağlanma örüntüsü.
Güvensiz Bağlanma: Bakıcının tutarsız, uzak ya da istismarcı tutumlarına bağlı olarak gelişen kaçıngan, kaygılı ya da karmaşık bağlanma örüntüleri.

H33 terim

Hafif Düzeyde Zihinsel Yetersizlik: Temel okuma-yazma ve aritmetik becerilerini belirli bir düzeyde kazanabilen, sınırlı destekle bağımsız yaşamı sürdürebilen grup.
Hanen “Daha Fazla Şey Söyle” Programı: OSB’li küçük çocukların ailelerine iletişim yeterliği kazandırmak üzere geliştirilmiş aile rehberliği programı.
Hanen Programı: Dil gecikmesi olan küçük çocukların aileleri için geliştirilmiş; ebeveyn etkileşim stratejilerine dayalı erken dil müdahale programı.
Hasta Hakları: Bilgilendirilme, onam, mahremiyet, tedavi seçme, şikayet gibi bireyin sağlık hizmetlerinden yararlanırken sahip olduğu haklar.
Hasta Kaldırıcı: Kendi başına hareket edemeyen bireyin mekanik askı ile güvenli biçimde kaldırılıp taşınmasını sağlayan cihaz.
Hastane Tipi Yatak: Baş, ayak ve yüksekliği motorlu olarak ayarlanabilen; bakımı ve pozisyonlamayı kolaylaştıran yatak.
Havalı Yatak: Hava hücrelerinin dönüşümlü olarak şişip inmesiyle basınç noktalarını değiştirerek bası yarasını önleyen özel yatak.
Hedges’ g: Küçük örneklem yanlılığı için düzeltilmiş Cohen’s d varyantı; afazi RCT’lerinde sıklıkla raporlanır.
Helsinki Bildirgesi (Declaration of Helsinki): İnsan deneklerle yapılan tıbbi araştırmalar için etik ilkeler.
Hemianopsi (Hemianopia): Görme alanının yarısının kaybı; homonim hemianopsi tipik.
Hemiparezi (Hemiparesis): Vücudun bir yarısında kas gücü kaybı; afazide tipik olarak sağ taraf etkilenir (sol hemisfer lezyonu).
Hemipleji: Vücudun tek yarısında (sağ ya da sol kol-bacak) görülen felç tablosu.
Hemipleji (Hemiplegia): Vücudun bir yarısında tam felç.
Hemofili: Pıhtılaşma faktörlerinin eksikliğine bağlı; kolay ve uzun süreli kanamalarla seyreden X’e bağlı kalıtsal kanama bozukluğu.
Hemorajik İnme (Hemorrhagic Stroke): Damar yırtılması sonucu beyne kanama; intraserebral kanama (ICH) ve subaraknoid kanama (SAH) alt-tipleri.
Hızlandırma: Üstün yeteneklilerin hazır olduğu içeriğe erken geçişini sağlayan (sınıf atlatma, erken başlatma, ders bazlı hızlandırma) stratejiler.
Hızlı Otomatik Adlandırma: Tanıdık nesne, renk, harf ya da sayıların mümkün olduğunca hızlı adlandırılması; okuma akıcılığının güçlü yordayıcısı.
Hibrit Model (Hybrid Model): Senkron + asenkron + yüz yüze seansları birleştiren karma sunum modeli.
Hidrosefali: Beyin omurilik sıvısının dolaşım veya emilim bozukluğu nedeniyle ventriküllerde birikerek kafa içi basıncı artırdığı durum.
Hidroterapi: Suyun kaldırma, direnç ve termal özelliklerinden yararlanarak uygulanan; özellikle spastisitesi olan bireylerde faydalı fizyoterapi yöntemi.
Hiperakuzi: Tipik olarak rahatsız edici sayılmayacak şiddetteki seslerin bireyde aşırı rahatsızlık uyandırması.
Hiperleksi: Yaşına göre beklenenin çok üzerinde erken çözümleme becerisi ile birlikte sıklıkla anlamada belirgin güçlük yaşanan profil; OSB ile ilişkili olabilir.
Hipertoni: Kas tonusunun normalden yüksek olması; spastisite ve rijidite bu kapsamda değerlendirilir.
Hipoterapi: Terapist eşliğinde at sırtındaki ritmik hareketten yararlanarak postüral kontrol, denge ve duyusal bütünlemenin desteklendiği yöntem.
Hipotoni: Kas tonusunun normalden düşük olması; “gevşek bebek” tablosu olarak da adlandırılır.
Hizmet Çölü: Özel eğitim, rehabilitasyon ya da sağlık hizmetlerine coğrafi erişimin son derece sınırlı olduğu bölge.
Hizmet Koordinatörü: Birey ve aile adına farklı kurum ve meslek grupları arasında köprü kurarak hizmet sürekliliğini sağlayan profesyonel.
Homework Pack (Ev Egzersiz Paketi): Atlas Aphasia Center, Tactus, Lingraphica gibi kuruluşların düzenli yayımladığı yapılandırılmış indirilebilir egzersiz seti.
Homotipik Sağ Alan (Right Hemisphere Homologue): Hasarlı sol bölgenin sağdaki simetrik karşılığı; afazi iyileşmesinde devreye girebilir.
Hoover Baston Tekniği: Uzun beyaz bastonun yay şeklinde sağa-sola savrularak zeminin taranmasına dayalı; modern O&M eğitiminin temeli olan teknik.
Hospital Communication Book (Hastane İletişim Kitapçığı): Stroke Association UK örneği; yatakta YES/NO ve temel ihtiyaçları ifade etmeye yönelik resimli kitap.
Hoşgörüsüz Bebeklik İşaret Kullanımı: İşiten bebeklere erken iletişim desteği amacıyla öğretilen; sınırlı sayıda ifadeli el işaretleri.
Huzurevi: Yaşlı bireylerin sosyal, fiziksel ve psikolojik gereksinimlerinin karşılandığı; toplu yaşam alanı sunan kurum.

I-İ53 terim

IARC: International Aphasia Rehabilitation Conference.
ICD-10 / ICD-11 Tanı Kodları: DSÖ tarafından yayımlanan; hastalık ve sağlık durumlarının standart kodlama sistemi (ör. F84.0 Çocukluk Otizmi, F90 DEHB, Q90 Down Sendromu).
ICF (International Classification of Functioning, Disability and Health): WHO’nun işlevsellik, yetiyitimi ve sağlık sınıflandırması; LPAA’nın çerçevesi.
ICF-CY Sınıflandırması: Dünya Sağlık Örgütü’nün çocuk ve gençlere yönelik; vücut işlevleri, yapıları, etkinlik, katılım ve çevresel etmenleri bütüncül biçimde değerlendiren işlevsellik sınıflandırması.
ILAT (Yoğun Dil-Eylem Terapisi / Intensive Language-Action Therapy): Pulvermüller ve ark.; iletişim eylemine gömülü, yoğun, kısıtlama-temelli yaklaşımın güncel adı.
Inclusive Communication (Kapsayıcı İletişim): Tüm iletişim engelli bireyleri içerecek şekilde uyarlanmış kurumsal iletişim politikası ve uygulaması.
IPD (Bireysel Katılımcı Verisi / Individual Participant Data): Birden fazla çalışmanın ham verisinin birleştirildiği meta-analiz tipi; RELEASE’in tipi.
IPNP (International Picture Naming Project, UCSD): 520 nesne + 275 eylem çizimi, 7 dil normuyla; özellikle fiil adlandırma araştırmasında değerli (Bates ve ark., crl.ucsd.edu).
ISO 27001: Bilgi güvenliği yönetim sistemi standardı.
ISO 27701: Gizlilik bilgileri yönetim sistemi (PIMS) standardı.
İç İçe Geçmiş Aile: Üyeler arasında aşırı yakınlık, sınır belirsizliği ve bireyselliğin bastırıldığı aile yapılanması.
İfade Edici Dil: Düşünce, duygu ve isteklerin sözel ya da yazılı olarak iletilmesine yönelik dil yetisi.
İhmal Sendromu (Neglect / Hemispatial Neglect): Genellikle sağ parietal lezyonlarda, vücudun veya çevrenin bir yarısının “fark edilmemesi” durumu.
İki Dilli-İki Kültürlü Yaklaşım: Sağır bireylerin işaret dili ve yazılı/sözlü dili ayrı diller olarak öğrenmelerine ve iki kültüre de aidiyet geliştirmelerine dayanan model.
İlaç Dolabı Gözden Geçirme: Bireyin kullandığı tüm ilaçların düzenli olarak hekim/eczacı tarafından uygunluk ve güvenlik açısından incelenmesi.
İlaç Uyumu: Bireyin hekim talimatları doğrultusunda ilaç kullanımını sürdürme düzeyi.
İlaç Yönetimi: İlaçların doğru zamanda, dozda ve yolda verilmesi, yan etkilerin izlenmesi ve etkileşimlerin gözden geçirilmesi süreci.
İletim Tipi İşitme Kaybı: Ses dalgalarının dış ve orta kulaktan iç kulağa iletilmesindeki engelden kaynaklanan kayıp.
İletişim Çöküşü (Communication Breakdown): İletişim girişiminin başarısız olması; tamir stratejileri (repair strategies) gerekir.
İletişim Tamiri (Communication Repair): Çöküş sonrası iletişimi yeniden kurma stratejileri.
İmmobilite Sendromu: Uzun süreli hareketsizliğe bağlı kas atrofisi, kontraktür, bası yarası, tromboz ve depresyon gibi komplikasyonların bir arada görülmesi.
İnce Motor Beceri: Kalemi tutma, düğme ilikleme, makas kullanma gibi küçük kas gruplarıyla gerçekleştirilen hassas becerilerdir.
İnkontinans Bakımı: İdrar ya da gaita kontrolünü sağlayamayan bireylere yönelik hijyen, cilt bakımı ve ürün kullanımı uygulamaları.
İnme Sonrası Depresyon (Post-Stroke Depression, PSD): Afazili bireylerde %70’e ulaşır; tedavi sonuçlarını ve yaşam kalitesini doğrudan etkiler.
İnsan-Döngüsü Validasyonu: Yapay zekânın ürettiği her çıktının uzman tarafından doğrulanarak nihai karara dönüştürüldüğü güvenli yaklaşım.
İnsidans (Incidence): Belirli bir zaman diliminde (genellikle yıllık) yeni vaka sayısı.
İntihar Risk Değerlendirmesi: Bireyin intihar düşüncesi, plan, niyet ve risk etkenlerinin sistemli biçimde taranarak risk düzeyinin belirlenmesi.
iPad Self-Therapy: Stark & Warburton 2018; kronik afazide günde 20 dk iPad öz-terapinin pilot crossover RCT kanıtı.
İpucu: Bireyin doğru tepki vermesini sağlamak üzere beceri sunulmadan önce ya da sırasında verilen sözel, görsel, model ya da fiziksel yardım.
İpucu Hiyerarşisi (Cueing Hierarchy): Semantik → fonemik → ortografik (yazılı) ipucu kademesi; bağımsız üretim için kademeli destek.
İpucu Silikleştirme: Bireyin bağımsızlığını artırmak için verilen ipuçlarının miktarının, sıklığının ve yoğunluğunun sistematik olarak azaltılması.
İskemik İnme (Ischemic Stroke): Damar tıkanması sonucu beyin dokusunun kansız kalması; tüm inmelerin ~%85’i.
İş Sistemi: TEACCH kapsamında bireyin hangi işi, ne miktarda, ne zaman ve bittikten sonra ne yapacağını görsel olarak gösteren bağımsız çalışma düzeneği.
İş ve Meslek Becerileri: Korumalı ya da rekabetçi istihdama yönelik olarak kazandırılan mesleki yeterlilikler.
İş-Uğraşı Terapisi: Bireyin günlük yaşam, öz bakım, iş ve boş zaman etkinliklerinde bağımsızlığını artırmaya yönelik uyarlama ve beceri geliştirme temelli mesleki disiplin.
İşaret Dili: El, yüz ve vücut hareketlerinden oluşan; kendi dilbilgisi kurallarına sahip görsel-uzamsal dil.
İşitme Cihazı: Çevredeki sesleri yükselterek bireye iletmeyi sağlayan elektronik yardımcı teknoloji.
İşitme Eğitimi: Sesi fark etme, ayırt etme, tanıma ve anlama basamaklarından oluşan; sistemli işitsel öğrenme etkinlikleri.
İşitme Yetersizliği: İşitme duyarlılığındaki kaybın bireyin iletişim, dil ve eğitim başarısını olumsuz etkileyecek düzeyde olduğu durum.
İşitsel Ayırt Etme: Birbirine yakın sesleri ve konuşma birimlerini ayırt edebilme becerisi.
İşitsel Bellek: İşitsel uyaranları kısa ve uzun süreli olarak hatırda tutma ve geri getirme yetisi.
İşitsel Kapatma: Eksik veya gürültülü bir konuşmayı bağlamdan yararlanarak bütünleyebilme becerisi.
İşitsel-Sözel Yaklaşım: Kalan işitmenin teknolojiyle desteklenerek sözel dilin doğal yollarla geliştirilmesini amaçlayan yaklaşım.
İşlemleme Hızı: Basit bilişsel görevleri hızlı ve doğru biçimde yerine getirme yeteneği.
İşlemsel Akıcılık: Temel aritmetik işlemlerin doğru, hızlı ve esnek biçimde yapılabilmesi.
İşlev Dışı İletişim: Suçlayıcı, eleştirel, geri çekilen ya da çelişkili mesajlar içeren; çatışma ve yabancılaşmayı artıran iletişim.
İşlevsel Akademik Beceriler: Günlük yaşamın içinde kullanışlı olan okuma, yazma, matematik ve zaman-para becerileri.
İşlevsel Davranış Değerlendirmesi: Problem davranışın hangi amaca hizmet ettiğini belirlemek üzere öncül ve sonrakilerin sistematik incelendiği süreç.
İşlevsel İletişim: Açık, dürüst, saygılı ve karşılıklı anlamayı destekleyen iletişim biçimi.
İşlevsel Müfredat: Günlük yaşamda doğrudan kullanılabilir beceri ve bilgilerin akademik içeriğe öncelikli biçimde yerleştirildiği özel eğitim müfredatı.
İşlevsel Okuma: Tabela, etiket, kısa duyuru, talimat gibi günlük yaşamda gereken yazılı uyaranları çözümleyip anlama becerisi.
İtaatin Genişletilmesi: Bireyin istekleri yerine getirme oranını yapılandırılmış pekiştirme ve kademelendirme ile artırmayı amaçlayan davranışsal strateji.
İyi Oluş: Bireyin anlamlı yaşam, ilişkiler ve başarı duygusu üzerinden değerlendirilen bütüncül psiko-sosyal iyilik durumu.

J4 terim

JASPER Müdahalesi: Ortak dikkat, sembolik oyun ve duygu düzenleme becerilerini hedefleyen; kanıt temelli erken gelişimsel müdahale yaklaşımı.
JMIR: Journal of Medical Internet Research; dijital sağlık alanının lider dergisi.
JSLHR: Journal of Speech, Language, and Hearing Research.
Juvenil İdiopatik Artrit: 16 yaş altı çocuklarda en az 6 hafta süren; sebebi tam bilinmeyen kronik eklem iltihabıyla seyreden hastalık grubu.

K85 terim

Kaba Değerlendirme: BEP hazırlanmadan önce bireyin öğretim alanlarındaki genel performansını belirlemek amacıyla yapılan ön inceleme.
Kaba Motor Beceri: Oturma, ayakta durma, yürüme, koşma gibi büyük kas gruplarıyla gerçekleştirilen becerilerdir.
Kabartma Harita: Mekânsal bilgilerin farklı yükseklik, doku ve Braille etiketlerle kabartılarak dokunarak algılanabilir hâle getirildiği harita.
Kabartma Materyal: Harita, grafik ve resimlerin dokunarak algılanabilecek biçimde üretilmiş kabartmalı versiyonları.
Kabul Süreci: Bireyin ya da ailenin bir kayıp veya zorluğu gerçekliğiyle bütünleştirip içselleştirme süreci; Kübler-Ross evrelerini içerir.
Kabul ve Kararlılık Terapisi: Düşünce ve duygulara karşı kabulü, değerler doğrultusunda davranışsal kararlılığı geliştiren üçüncü dalga davranışçı yaklaşım.
Kaçış/Kaçınma Davranışı: Bireyin istemediği bir görevden ya da uyarandan uzaklaşmak amacıyla sergilediği davranış.
Kalan Görmenin Kullanımı: Az gören bireylerin sahip oldukları görme kapasitesini günlük yaşam ve eğitimde en işlevsel biçimde kullanmalarını sağlamaya yönelik eğitim.
Kalıcılık: Öğretimi sona ermiş bir beceri ya da davranışın zaman içinde de sürdürülmesi.
Kanıt Temelli Uygulama: Bilimsel araştırmalarla etkililiği kanıtlanmış, uzman deneyimi ve bireyin özellikleriyle bütünleştirilerek sunulan uygulama.
Kardeş Destek Grubu: Özel gereksinimli bir kardeşi olan çocukların duygularını paylaşabildiği ve destek bulduğu grup uygulaması.
Karmaşık Kelime Kitabı: Mariam Kavakcı; 100 karmaşık sözcük + resim kart seti; SFA için tasarlanmış (Detay Yayın 2021).
Karmaşık Yas: Kaybın üzerinden uzun süre geçmesine karşın yoğun özlem, kabullenememe ve işlev kaybının sürdüğü; patolojik düzeye ulaşmış yas tepkisi.
Karmaşıklık Etkisi (Complexity Effect): Karmaşık yapıların öğretiminin daha basit yapılara genelleme sağlaması — TUF’un teorik temeli.
Karşı Olma ve Karşı Gelme Bozukluğu: Sinirlilik, tartışmacı/meydan okuyan tutum ve kinciliğin ön planda olduğu çocukluk davranış bozukluğu.
Kas Distrofisi: İskelet kaslarının ilerleyici zayıflık ve yıkımına neden olan kalıtsal kas hastalıkları grubu.
Kas Tonusu: Dinlenme durumundaki kasların sahip olduğu istemsiz gerginlik düzeyi.
Katalptik Yineleme: OSB’li bireyin kitap, film ya da konuşmalardan duyduğu ifadeleri farklı bağlamlarda tekrarlaması; iletişimsel işlev kazandırılarak kullanılabilir.
Katarakt: Göz merceğinin saydamlığını yitirip bulanıklaşmasıyla görmenin azaldığı durum.
Kateter Bakımı: Üriner ya da damar içi kateterlerin uygun hijyen koşullarında sürdürülmesine yönelik bakım uygulamaları.
Katı Sınırlar: Aile üyeleri arasındaki iletişim ve yakınlığın sınırlı olduğu, ilişkilerin kopuk olduğu yapılanmalar.
Katmanlı Destek Sistemi: Öğrencilere akademik ve davranışsal gereksinimlerine göre artan yoğunluk ve özgünlükte (Katman 1-2-3) destek sağlayan bütüncül model.
Katodal tDCS (Cathodal tDCS): Negatif elektrotun kortikal eksitabiliteyi azalttığı tDCS uygulaması; sağ homotipik alana inhibisyon amaçlı kullanılabilir.
Katz ADL İndeksi: Altı temel günlük yaşam aktivitesindeki bağımsızlığı değerlendiren; bakım gereksinimini belirlemede kullanılan ölçek.
Kavramsal Beceriler: Dil, okuma-yazma, para, zaman ve sayı kavramları gibi akademik temelli uyumsal beceriler.
Kavramsal Gelişim Eğitimi: Görme yetersizliğinde gözlem yoluyla edinilemeyen günlük yaşam kavramlarının dokunsal ve deneyimsel yollarla kazandırılması.
Kayar Tahta: Oturan bireyin iki yüzey arasında sürtünmeyi azaltarak kaydırılmasına yardımcı olan yardımcı araç.
Kayıp Becerilerin Gerilemesi: Önceden kazanılmış dil, sosyal ya da motor becerilerin belirli bir dönemde kaybedilmesi.
Kaynaştırma/Bütünleştirme Eğitimi: Özel gereksinimli bireylerin yetersizliği olmayan akranlarıyla birlikte eğitim-öğretim faaliyetlerini sürdürmesi esasına dayanan; bireysel destek hizmetleriyle güçlendirilen uygulamadır.
Kazanım Kalıcılığı: Öğretimi sona ermiş becerilerin zaman içinde izlenerek sürdürülüp sürdürülmediğinin belgelenmesi.
Kekemelik: Konuşma akıcılığının ses, hece, sözcük tekrarları, uzatmaları ve bloklar ile bozulduğu akıcılık bozukluğu.
Kemik İletimli Cihaz: Sesleri kafatasının titreşimleri aracılığıyla doğrudan iç kulağa ileten; özellikle iletim tipi kayıplarda kullanılan sistem.
Kendine Has İlgi Alanları: OSB’li bireylerde belirli konu veya nesnelere yönelik yoğun ve sınırlı ilginin sergilenmesi.
Kendine Yardım Kaynakları: Kitap, çalışma sayfası, uygulama ve çevrimiçi programlar aracılığıyla bireyin kendi başına yürütebileceği desteklerin bütünü.
Kendine Zarar Verici Davranış: Bireyin kendi vücuduna zarar veren, tekrarlayıcı karakterde davranışlar; işlevsel analiz ve müdahale gerektirir.
Kendini Açma: Bireyin duygu ve deneyimlerini uygun düzeyde paylaşarak yakınlık kurması.
Kendini Uyarma Davranışı: Bireyin içsel duyusal ihtiyaçlarını gidermek üzere sergilediği tekrarlayan davranışlar.
Kesişen Yetersizlikler: Bir bireyde aynı anda birden çok yetersizlik ya da ek tıbbi-psikiyatrik tanının birlikte bulunması durumu.
Kısaltılmış Braille: Sık kullanılan sözcük ve harf gruplarını tek Braille hücresiyle göstermek üzere geliştirilen; okuma hızını artıran sistem.
Kısıtlayıcı Hareket Terapisi: Etkilenen ekstremitenin kullanımını artırmak amacıyla sağlam ekstremitenin belirli süreyle kısıtlandığı; hemiparetik serebral palside kullanılan yoğun terapi yaklaşımı.
Kısmi Katılım: Bir etkinliği tek başına tümüyle yerine getiremeyen bireyin, en azından bir kısmında uyarlamalarla anlamlı biçimde yer almasını sağlayan ilke.
Kız Çocuklarında Maskeleme: OSB’li kız çocuklarının sosyal güçlüklerini akran taklidi ve öğrenilmiş davranışlarla örtmesi; tanının gecikmesine ve ruh sağlığı sorunlarına yol açabilir.
Kinestetik Algı: Vücut parçalarının konumu ve hareketi hakkında proprioseptif duyulardan gelen bilgi.
Kişi Merkezli Bakım: Bakımın, bireyin değerleri, tercihleri ve yaşam öyküsü temel alınarak planlanıp sunulduğu yaklaşım.
Kişi Merkezli Planlama: Bireyin kendi güçlü yanları, tercihleri, hayalleri ve yaşam hedefleri çerçevesinde desteklerin bireyle birlikte planlanması.
Kişilik Bozuklukları: Bireyin düşünme, duygu, kişilerarası işlev ve dürtü kontrolünde süregelen ve bağlamlar arası işlevsizlik yaratan örüntüler.
Kişisel Koruyucu Ekipman: Eldiven, maske, önlük, gözlük gibi bakım verenin ve bireyin korunmasını sağlayan malzemeler.
Kişisel Sağlık Verileri Hakkında Yönetmelik: 21 Haziran 2019, RG 30808; sağlık verisi işlemenin özel kuralları.
Klinik Görüşme: Yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ya da serbest biçimde bireyle yürütülen; tanı ve formülasyon amaçlı temel değerlendirme yöntemi.
Klinik Karar Destek Sistemi: Yapay zekâ algoritmalarının klinik verileri analiz ederek uzmanın tanı, yönlendirme ve tedavi kararlarına önerilerle destek olduğu sistem.
Ko-Öğretim: Genel eğitim öğretmeni ile özel eğitim öğretmeninin aynı sınıfta iş birliğiyle öğretimi planlayıp uyguladığı model.
Koalisyonlar: İki ya da daha fazla aile üyesinin üçüncü bir üyeye karşı açık ya da örtük biçimde ittifak kurması.
Koklear İmplant: Hasar görmüş iç kulağı baypas ederek işitme sinirini elektriksel olarak uyaran; cerrahi yerleştirilen elektronik cihaz.
Koloboma: Gözün iris, retina, koroid ya da optik sinir gibi yapılarında embriyonel gelişimde kapanma eksikliğine bağlı doğumsal defekt.
Kolostomi/İleostomi Bakımı: Karın ön duvarındaki stoma çevresinin ve torba değişiminin hijyenik biçimde yürütülmesi.
Konduksiyon Afazisi (Conduction Aphasia): Akıcı konuşma, anlama korunmuş, tekrar belirgin biçimde bozuk; fonemik parafaziler tipiktir. Lezyon: Arkuat fasikül, supramarjinal girus.
Konfrontasyonel Adlandırma (Confrontation Naming): Görsel uyarıcının (resim) sözel adının üretilmesi.
Konjenital Hipotiroidi: Doğumda tiroid hormonu eksikliği nedeniyle erken müdahale edilmezse zihinsel yetersizliğe yol açan; yenidoğan taramasıyla önlenebilir metabolik durum.
Kontraktür: Kasların ve yumuşak dokuların kısalıp sertleşmesiyle eklem hareket açıklığının kalıcı biçimde azalması.
Kontrast Duyarlılığı: Farklı parlaklık düzeyleri arasındaki ayrımı algılama yeteneği.
Konuşma Apraksisi: Kas gücü normal olmasına karşın konuşma hareketlerinin planlama ve programlama güçlüğünden kaynaklanan bozukluk.
Konuşma Apraksisi (Apraxia of Speech, AOS): Konuşmanın motor planlama ve programlama bozukluğu; söylenmek isteneni bilmesine rağmen ses ve hece üretiminde bozulma. Afazi DEĞİLDİR; sıklıkla eşlik eder.
Konuşma Bozukluğu: Seslerin üretimi (artikülasyon), akıcılığı ya da sesin niteliği ile ilgili güçlükler.
Kopuk Aile: Üyeler arasında duygusal yakınlığın düşük, iletişim ve destekleyici etkileşimin sınırlı olduğu aile tipi.
Koro Okuma: Bir grubun aynı metni birlikte sesli okuduğu; akıcılık ve prozodi gelişimini destekleyen teknik.
Kortikal Görme Bozukluğu: Göz yapısının sağlam olmasına karşın görme yollarının santral sinir sistemindeki hasarına bağlı görme bozukluğu.
Korumalı İş Yeri: Bağımsız istihdama geçişte güçlük yaşayan bireylerin, uyarlanmış koşullarda üretim yapabildiği yarı-korumalı iş ortamı.
Koruyucu Aile: Biyolojik ailesi yanında bakılamayan çocukların belirli bir süre için yanlarında bakım, şefkat ve eğitim imkânı sağlayan aile.
Koşulsuz Olumlu Kabul: Carl Rogers’ın hümanistik yaklaşımında merkezi olan; danışanın yargılanmaksızın değerli biri olarak kabulü ilkesi.
Kör: Görsel bilgiyi yok denecek kadar düzeyde alabilen; eğitiminde temel olarak dokunsal ve işitsel kanalları kullanan birey.
KPI (Key Performance Indicator / Anahtar Performans Göstergesi): Hedeflere ilerlemeyi ölçen metrik.
Kriz Müdahalesi: Akut ruhsal krizde bireyin güvenliğinin sağlanması ve duygusal dengenin hızla yeniden kurulmasını amaçlayan kısa müdahale.
Kronik Faz (Chronic Phase): 6 ay sonrası; spontan iyileşme yavaşlar, terapi etkisi belirleyicidir.
Kronik Hastalık Yönetimi: Diyabet, KOAH, kalp yetmezliği gibi uzun süreli hastalıklarda izlem, eğitim ve öz yönetim stratejilerinin bütünlük içinde uygulanması.
Kronobiyoloji Çapraz Eksen: Sirkadiyen ritmin rehabilitasyon planlamasına entegre edilmesi.
Kuadripleji: Dört ekstremitenin de etkilendiği felç tablosu.
Kullanıcı Kabul Testi: Geliştirilen bir sistemin son kullanıcılar tarafından gerçek koşullarda denendiği; ticarileşme öncesi doğrulama aşaması.
Kullanılabilirlik Testi (Usability Testing): Hedef kullanıcılarla ürünün kullanılabilirliğinin sistematik değerlendirilmesi.
Kum Tepsisi Terapisi: Çocuğun ve yetişkinin kum ve minyatür nesnelerle iç dünyasını sembolik biçimde yansıttığı projektif terapi yöntemi.
Kurumsal Üye / Bireysel Üye: DKTD ve diğer derneklerde kurum (klinik, üniversite) ve birey üyelik kategorileri.
Kuşaklararası Aktarım: Bağlanma örüntüleri, travma ve işlevsiz baş etme stratejilerinin nesiller arasında aktarılması olgusu.
Kültüre Duyarlı Danışmanlık: Ailenin kültürel değerlerini, inançlarını ve dilini dikkate alarak yürütülen danışmanlık uygulaması.
KVKK (Kişisel Verilerin Korunması Kanunu): 6698 sayılı Kanun; Türkiye’nin kişisel veri koruma çatı yasası.
KVKK Madde 6 – Özel Nitelikli Veri: 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’na göre sağlık, cinsel yaşam, biyometrik ve genetik veriler gibi özel koruma gerektiren veri kategorisi.
KWL Stratejisi: Okuma öncesinde bilinenler, öğrenilmek istenenler ve okuma sonrasında öğrenilenlerin tablolaştırıldığı anlama stratejisi.

L15 terim

Laringektomi: Genellikle kanser nedeniyle gırtlağın cerrahi olarak çıkarılması; alaringeal konuşma yöntemleri gerektirir.
Larinks Masajı: Larinksin çevresindeki kasların el ile gevşetilmesine dayalı; işlevsel ses bozukluklarında kullanılan terapi tekniği.
LEA Semboller Testi: Harf tanımayan küçük çocuklarda görme keskinliğini değerlendirmek üzere kullanılan; basit sembollü eşel.
Leiter Uluslararası Performans Ölçeği: Sözel yönerge gerektirmeyen, dil ve kültür etkisinden büyük ölçüde arındırılmış performans temelli zekâ testi.
Letters-Colors-Numbers Board: Temel sembol gruplarını içeren çoklu-amaçlı başlangıç AAC panosu.
Lexikon / Sözlük (Lexicon): Bir konuşmacının zihinsel sözcük deposu.
Lifetime License (Yaşam Boyu Lisans): Tek seferlik ödeme ile sınırsız süreli kullanım hakkı (örn. Spoken AAC $249,99).
Lila Özel Eğitim v4.5: e-rehabilitasyon’un yerini aldığı eski ASP.NET WebForms tabanlı sistem.
Lindamood-Bell Programları: LiPS, Seeing Stars ve Visualizing/Verbalizing gibi alt programlardan oluşan; fonolojik ve görselleştirme temelli öğretim paketi.
Ling 6 Ses Testi: İşitme cihazı ya da koklear implant kullanan bireyin günlük konuşma frekanslarını algılayabildiğini hızlıca kontrol etmeye yarayan /a, i, u, ş, s, m/ sesli kısa test.
Lingraphica: TalkPath Therapy + SmallTalk uygulamaları; AAC cihaz satışı; ücretsiz uygulama erişimi.
Logopenik Varyant PPA (Logopenic Variant PPA, lvPPA): Sözcük bulma güçlüğü, cümle tekrarlama ve anlama bozuk, fonolojik disleksi/disgrafi. Atrofi: Sol temporoparyetal bileşke. Patoloji: Çoğunlukla Alzheimer (>%80).
Logore (Logorrhea): Aşırı, kontrolsüz konuşma akışı (taşkın konuşma).
LTV (Lifetime Value / Yaşam Boyu Değer): Bir müşterinin işletmeye toplam getireceği gelir.
LTV/CAC Oranı: Sağlıklı SaaS işletmesi için ≥3, ideal ≥4.

M58 terim

M-CHAT-R/F: 16-30 aylık çocuklarda OSB riskini belirlemek için aileye uygulanan 20 maddelik kısa tarama aracı.
M-MAT (Multi-Modality Aphasia Therapy): Çoklu modalite (sözel, jest, yazı, çizim) afazi terapisi; M-MAT Tele uzaktan sürümü.
M-MAT Tele: M-MAT’ın telerehabilitasyon adaptasyonu; Rose ve ark.
Mahremiyet: Bireyin kişisel sağlık ve yaşam bilgilerinin korunması, bakım uygulamalarında kişisel sınırlarına saygı gösterilmesi.
Maintenance (Sürdürme): Tedavi sonrası kazanımın belirli bir süre korunup korunmadığının takip ölçümlerle değerlendirilmesi.
Majör Depresif Bozukluk: En az iki hafta süren depresif duygu durum, ilgi kaybı, enerji düşüklüğü gibi belirtilerle seyreden bozukluk.
Makul Uyarlama: Özel gereksinimli bireyin eğitime, istihdama ve topluma katılımını sağlamak için yapılan ve orantısız yük getirmeyen düzenlemeler.
Makula Dejenerasyonu: Retinanın merkezindeki makulanın bozulmasına bağlı; merkezi görme kaybı oluşturan ancak çevresel görmenin korunduğu hastalık.
Malnütrisyon: Yetersiz ya da dengesiz beslenmeye bağlı olarak gelişen; bağışıklık, kas ve iyileşme üzerinde olumsuz etki yaratan durum.
Marketplace (Pazaryeri): Çoklu satıcının ürünlerini sattığı dijital platform.
Marketplace Komisyon (Marketplace Commission): Pazaryeri platformunun satıcıdan aldığı yüzdelik kesinti (tipik %15-30).
Maruz Bırakma Terapisi: Korkulan uyarana kademeli ve kontrollü biçimde maruz kalma yoluyla kaçınma ve kaygının azaltıldığı davranışçı yöntem.
Massed Practice (Yoğun Pratik): Kısa zaman diliminde yoğunlaştırılmış terapi; ILAT/CIAT temelidir.
Matematik Kaygısı: Matematiksel görevler karşısında yaşanan yoğun endişenin, çalışma belleğini etkileyerek performansı düşürmesi durumu.
Matematiksel Akıl Yürütme: Matematiksel durumları analiz etme, genelleme, gerekçelendirme ve problem çözme süreci.
MEB / MEBBiS: Milli Eğitim Bakanlığı; özel eğitim merkezleri MEBBiS sistemi üzerinden yönetilir.
MEB Aile Eğitim Programı: Millî Eğitim Bakanlığınca yürütülen; 0-18 yaş grubu çocukların ailelerine yönelik kapsamlı aile eğitim modülleri.
MEBBİS: Millî Eğitim Bakanlığı’nın öğrenci, personel, kurum ve fatura verilerini yönettiği resmi bilişim sistemi.
MEGEP (Mesleki Eğitim ve Öğretim Sisteminin Güçlendirilmesi Projesi): MEB’in mesleki eğitim modülleri arşivi; “Dil ve Konuşma Bozuklukları” gibi serbest erişimli modülleri içerir.
Mekanik Ventilasyon (Ev Tipi): Solunum yetmezliği olan bireylere ev ortamında sürekli ya da aralıklı solunum desteği sağlayan cihaz.
Menière Hastalığı: İç kulak sıvı dengesinin bozulmasıyla dönen tipte baş dönmesi, tinnitus ve dalgalı işitme kaybının ataklar şeklinde görüldüğü hastalık.
Merdiven Asansörü: Ev içinde katlar arasında motorlu bir sandalye veya platform ile bireyi taşıyan; mobilite yardımcısı.
Merkezi Bütünleme: Ayrıntıları bütünleştirip genel anlam çıkarma eğilimi; OSB’de zayıf merkezi bütünleme parçacıl algıya yol açabilir.
Mesajı Dışarı Çıkarma (Getting the Message Out): Evet/hayır soruları, çoktan seçmeli, yazılı/görsel destek sunma.
Mesajı Doğrulama (Verifying the Message): Özetleme, geri yansıtma, anlaşıldığını teyit etme.
Mesajı İçeri Alma (Getting the Message In): Yavaş konuşma, basit cümleler, anahtar sözcüklerin yazılması, jest/görsel destek.
Metabilişsel Strateji: Bireyin kendi öğrenme süreçlerinin farkına varmasını, planlamasını ve izlemesini sağlayan üst düşünme becerileri.
Metal-Dilbilimsel Yaklaşım: Bireyin dilin ses, sözcük ve cümle özellikleri üzerinde bilinçli düşünme becerisini artırarak dili yapılandırmasını hedefleyen yaklaşım.
MIT (Melodik Tonlama Terapisi / Melodic Intonation Therapy): Albert, Sparks & Helm (1973). Sözel ifadelerin müzikal/ritmik tonlama ve tempolu el vuruşuyla “şarkılaştırılarak” üretilmesi. Akıcı olmayan ağır Broca ve nfvPPA için. Zumbansen 2022 meta-analizi.
MIT Lisansı: İzin verici açık kaynak yazılım lisansı; ticari kullanıma izin verir, sorumluluk reddi içerir.
MIT-Sentence (Modified MIT): MIT’in cümle düzeyinde modifiye edilmiş varyantı.
Mikrosefali: Kafa çevresinin yaş ve cinsiyet normlarına göre iki standart sapmadan daha küçük olması; sıklıkla zihinsel yetersizlikle birlikte görülür.
Mikst Tip İşitme Kaybı: İletim ve sensörinöral kayıpların bir arada bulunduğu durum.
Mikst Transkortikal Afazi (Mixed Transcortical Aphasia): Akıcılık ve anlama bozuk, tekrar paradoksal olarak korunmuş (“izolasyon sendromu”). Lezyon: Sınır bölgesi (watershed) infarktları.
Milan Ekolü: Dairesel sorgulama, hipotez geliştirme ve tarafsızlık ilkelerine dayanan İtalyan kökenli sistemik yaklaşım.
Mind Express (Jabbla): 61.000+ sembollü ticari AAC platformu; Türkçe arayüz ve sesli geri bildirim destekli.
Minimal Sözcük Çiftleri: Yalnızca tek bir sesbirimiyle anlam farkı gösteren sözcük çiftleri (kar-bar); fonolojik terapide sıkça kullanılır.
Misofoni: Belirli seslerin (çiğneme, tık sesi vb.) güçlü duygusal ve fizyolojik tepkiler doğurduğu; tinnitusla ilişkili duyusal aşırı duyarlılık biçimi.
Miyastenia Gravis: Nöromüsküler kavşaktaki asetilkolin reseptörlerine karşı gelişen otoantikorlar nedeniyle dalgalı kas güçsüzlüğü ve çabuk yorulma yaratan hastalık.
MLSE (Mini Linguistic State Examination): PPA varyantlarını ayırt etmek için geliştirilmiş kısa, hassas test.
MMPI: Kişilik özelliklerini ve psikopatolojiyi değerlendirmek için kullanılan çok boyutlu, yaygın kişilik envanteri.
Mola Bakımı: Sürekli bakım veren aile üyelerine belirli aralıklarla geçici rahatlama sağlamak üzere hizmet veren bakım düzenlemesi.
Morfemik Analiz: Sözcüklerin kök ve eklerine ayrılarak anlamlandırılması; özellikle Türkçe gibi sondan eklemeli dillerde belirleyici okuma stratejisi.
Morfoloji: Sözcüklerin iç yapısı, kök ve ek sistemlerini inceleyen dilbilim alanı.
Morfoloji (Morphology): Sözcük yapısı; Türkçe sondan eklemeli (agglutinative) bir dildir.
Morfolojik Farkındalık: Sözcüklerin kök, ek ve türetme yapılarını fark ederek anlamlandırma becerisi.
Motivasyonel Görüşme: Özellikle davranış değişikliğine direnç gösteren bireylerde değişim motivasyonunu artırmaya yönelik işbirlikçi görüşme yöntemi.
Muasser Konuşma Apraksisi: Motor planlama bozukluğuna bağlı olarak heceler arası geçişlerde ve tutarlılıkta güçlüklerle seyreden çocukluk çağı konuşma bozukluğu.
Mucize Sorusu: Çözüm odaklı terapide; bir mucize gerçekleşip sorun ortadan kalksa hayatın nasıl olacağına dair soru.
Mulberry Symbols: Garry Paxton tarafından yetişkin afaziye uygun olarak tasarlanan ~3.000 SVG sembolden oluşan açık kütüphane; CC BY-SA 2.0 UK lisansı.
MultiPic (BCBL): Basque Center on Cognition, Brain and Language; 750 normalize çizim, 6 Avrupa dili normu; Snodgrass-Vanderwart’a modern alternatif (Duñabeitia ve ark.).
Multipl Skleroz (Pediatrik): Merkezi sinir sistemindeki miyelin kılıflarının demiyelinizasyonuyla seyreden; motor, duyusal ve bilişsel etkilenimler yaratabilen kronik nörolojik hastalık.
Mutizm (Mutism): Konuşmama; ağır akut afazi başlangıcında geçici olabilir.
Mülteci ve Göçmen Ailelerde Destek: Göç sürecinde travma, kayıp ve uyum güçlüklerine karşı mülteci-göçmen ailelere yönelik psikososyal destek hizmetleri.
Müzik Terapisi: Müziğin aktif (çalma, söyleme) ve alıcı (dinleme) kullanımıyla duygusal, bilişsel ve sosyal hedeflere yönelen terapi.
MVO (Minimum Viable Offline / Asgari Yaşayabilir Çevrimdışı): İnternet bağlantısı olmadan çalışabilen çekirdek özellik seti.
MVP (Minimum Viable Product / Asgari Yaşayabilir Ürün): Pazara çıkarılabilecek en küçük işlevsel ürün.
My Aphasia Coach: Bağımsız SLP geliştiricisi; tek seferlik 9,99$.

N18 terim

Nafaka: Boşanma sonrası çocuğun ya da eşin ekonomik olarak desteklenmesine yönelik yasal yükümlülük.
Naming Card Set (Adlandırma Kart Seti): Konfrontasyonel adlandırma için hazırlanmış, frekans/somutluk/hece sayısı kontrollü resim kart koleksiyonu.
Naratif Beceriler: Olayları giriş-gelişme-sonuç yapısıyla, neden-sonuç ilişkilerini koruyarak anlatma becerisi.
NAVS (Northwestern Assessment of Verbs and Sentences): Thompson laboratuvarı; fiil argüman yapısı ve cümle anlama değerlendirmesi.
Nemeth Matematik Braille: Matematik ve bilimsel gösterimlerin Braille alfabesine uyarlanmış; özel sembol kurallarına sahip sistem.
Net Tavsiye Skoru: Kullanıcıların bir ürünü yakınlarına tavsiye etme eğilimini 0-10 ölçeğinde ölçen ve -100 ile +100 arasında özetlenen memnuniyet göstergesi.
NIBS (Non-Invasive Brain Stimulation / Non-İnvaziv Beyin Stimülasyonu): TMS, tDCS, tACS gibi kafatası dışından uygulanan beyin stimülasyon yöntemlerinin şemsiye terimi; afazide adjuvan tedavi olarak araştırılır (Frontiers 2025 Adjuvant Techniques).
NIDCD: National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIH/USA).
Nistagmus: Gözlerin istem dışı, ritmik ve tekrarlayan hareketleriyle seyreden durum.
Norm Bağımlı Ölçüm: Bireyin performansının yaş ya da sınıf düzeyindeki akranlarının ortalamasıyla karşılaştırıldığı değerlendirme türü.
Normalizasyon İlkesi: Özel gereksinimli bireylerin yaşam koşullarının, tipik gelişim gösteren akranlarının yaşam örüntüsüne olabildiğince yakın olması gerektiğini savunan ilke.
Noun Project: CC BY lisansı altında milyonlarca ikon sunan, klinik çalışma kâğıtları için uygun ücretsiz/ücretli kaynak.
Nöral Tüp Defekti: Gebeliğin erken döneminde nöral tüpün kapanmasındaki bozukluklara bağlı (anensefali, spina bifida) doğumsal anomali grubu.
Nörolog (Neurologist): Beyin ve sinir sistemi hastalıkları uzmanı; afazi tanısının birincil sorumlusu.
Nöroplastisite (Neuroplasticity): Beynin yapısal ve işlevsel değişim kapasitesi; afazi rehabilitasyonunun teorik temeli.
Nöropsikolojik Değerlendirme: Dikkat, bellek, yürütücü işlev, dil ve görsel-uzamsal becerilerin standart testlerle değerlendirildiği süreç.
NPS (Net Promoter Score): Müşteri tavsiye eğilimi ölçütü; -100 ile +100 arası.
Nuffield Dispraksi Programı: Çocukluk çağı konuşma apraksisine yönelik; hiyerarşik ve yoğun motor temelli konuşma terapisi programı.

O42 terim

OANB (Object and Action Naming Battery): Druks & Masterson; 162 nesne + 100 eylem normalize çizim seti; verb-naming değerlendirmesinde standart.
Obsesif-Kompulsif Bozukluk: İstenmeyen takıntılı düşünceler ve bunları bastırmaya yönelik yineleyici zorlantılarla seyreden bozukluk.
Odyogram: İşitme eşiklerinin frekans-şiddet ekseninde grafiksel olarak gösterildiği çizelge.
Odyometri: İşitme eşiklerini frekans ve şiddet düzeylerinde belirleyen standart değerlendirme yöntemi.
Oksijen Konsantratörü: Havadaki oksijeni yoğunlaştırarak bireye verilen; kronik solunum hastalıklarında evde oksijen tedavisi sağlayan cihaz.
Okuduğunu Anlama: Metindeki sözcüksel, cümlesel ve metinsel ilişkileri kavrayarak anlam inşa etme süreci.
Okul Sonrası Geçiş Krizi: OSB’li gençlerin 18 yaş sonrası eğitim, iş ve sosyal hayata geçiş sürecinde sunulan desteklerin azalmasıyla yaşadığı yapısal kopukluk.
Okuma Akıcılığı: Metnin doğru, uygun hızda ve prozodiyle (vurgu ve tonlama) okunması.
Okuma Yaşı: Bireyin okuma performansına karşılık gelen; akranlarının ortalama okuma düzeyiyle eşleşen yaş değeri.
Olay Kartı Etkinliği: Karışık verilen resim kartlarının mantıksal sıraya konulmasıyla naratif becerilerin değerlendirildiği uygulama.
Olgusal Erişim: Temel aritmetik olguların (örneğin 7+8) ezberden otomatik olarak çağrılması; diskalkulide belirgin biçimde bozulur.
Olumlu Disiplin: Çocuğun öz yönetim becerilerini destekleyen; saygılı ve tutarlı sınırlarla rehberlik eden yaklaşım.
Open Symbols: Mulberry, ARASAAC, Sclera, OpenMoji vb. açık lisanslı setlerin 50.000-60.000+ semboldan tek pencerede aranmasını sağlayan dizin (opensymbols.org).
OpenMoji: 4.000+ açık emoji (renkli + outline); duygu ve his panoları için CC BY-SA 4.0 lisanslı kaynak.
Optik Karakter Tanıma: Basılı metni dijital ortama dönüştürerek sesli ya da Braille olarak okunabilmesini sağlayan yazılım teknolojisi.
Optik Yardımcı Araçlar: Büyüteç, dürbün, teleskopik gözlük gibi görmeyi optik olarak destekleyen araçlar.
Oral-Postüral Gelişim İlişkisi: Gövde ve baş kontrolündeki gelişmelerin ağız kaslarının çalışması, beslenme ve konuşma becerileriyle eş zamanlı ilerlediğine ilişkin klinik örüntü.
ORGM (Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü): MEB bünyesinde özel eğitim ve rehberlik politikalarını yöneten genel müdürlük; “Dil ve Konuşma Bozukluğu Olan Bireyler için Destek Eğitim Programı”nı yayımlar.
ORLA (Oral Reading for Language in Aphasia): Yüksek sesle okuma terapisi; akıcılık ve genel dil performansı için.
ORLA Detail (Oral Reading for Language in Aphasia): Cherney; koro okuma ve solo okuma adımlarını içeren yapılandırılmış sesli okuma protokolü.
Orta Düzeyde Zihinsel Yetersizlik: İşlevsel akademik beceriler, öz bakım ve basit meslek becerilerini kazanabilen; günlük yaşamda orta düzeyde desteğe ihtiyaç duyan grup.
Orta Serebral Arter (Middle Cerebral Artery, MCA): Sol perisilvian alanı sulayan ana arter; bu arterin tıkanması global afaziye sebep olur.
Ortak Dikkat: Bireyin başka biriyle aynı nesne veya olaya dikkatini paylaşması; bakış, jest ve sözel ifadelerle koordine edilen erken sosyal iletişim becerisi.
Ortak Dikkat Yetersizliği: Göz teması, işaretle gösterme ve bakış takibi gibi koordine dikkat davranışlarının OSB’de ortaya çıkmaması ya da gecikmesi.
Ortak Ebeveynlik: Ayrılmış ebeveynlerin çocuğun yararı için işbirliği içinde ebeveynlik sorumluluklarını paylaşması.
Ortak Velayet: Boşanma sonrası velayetin her iki ebeveyn tarafından ortak kullanılmasına dayanan düzenleme.
Ortalama Sözce Uzunluğu: Çocuğun konuşmasındaki sözcelerin ortalama biçim birim sayısı; erken dil gelişiminin nicel göstergesi.
Ortez: Vücudun bir bölgesini desteklemek, hizalamak ya da hareketini yönlendirmek için kullanılan dış destek aracı (AFO, KAFO vb.).
Orton-Gillingham Yaklaşımı: Disleksiye yönelik; çok duyulu, sistematik ve birikimli ses temelli okuma-yazma öğretim yaklaşımı.
Ortostatik Düzenleme: Bireyin yerçekimine karşı desteklenerek ayakta tutulmasını sağlayan; kemik yoğunluğu, sindirim ve eklem sağlığını destekleyen cihaz.
Osteogenezis İmperfekta: Kolajen üretimindeki bozukluk sonucu kemiklerin kolay kırılmasına yol açan kalıtsal hastalık.
Otistik Gurur: Otizmi bir bozukluktan çok nörolojik çeşitliliğin bir parçası olarak gören; topluluk ve hakları savunan yaklaşım.
Otizm Spektrum Bozukluğu (OSB): Sosyal iletişim ve etkileşimde kalıcı yetersizlikler ile sınırlı, yineleyici ilgi ve davranış örüntüleriyle karakterize nörogelişimsel bozukluk.
Otizm Tanı Görüşmesi: Bakıcılarla yapılandırılmış görüşme yoluyla bireyin gelişim öyküsü ve güncel davranışları üzerinden OSB değerlendirmesi yapan klinik araç.
Otizm Tanı Gözlem Ölçeği: Standart yapılandırılmış sosyal ve iletişimsel etkinlikler aracılığıyla OSB tanısının değerlendirilmesinde altın standart olarak kabul edilen ölçek.
Otoakustik Emisyon: Koklea’nın dış tüy hücrelerinin ürettiği seslerin kaydedilmesine dayanan objektif işitme tarama testi.
Otomatik Düşünceler: Durumlar karşısında bireyin farkında olmaksızın hızla beliren; duygu ve davranışları belirleyen zihinsel içerikler.
Otoskopi: Dış kulak yolunun ve kulak zarının otoskop aracılığıyla görsel incelenmesi.
Ototoksisite: Aminoglikozid antibiyotikler, platin türevleri gibi ilaçların iç kulağa toksik etki yaparak işitme kaybına yol açması.
Oyun Görevi: Terapide öğrenilenlerin günlük yaşama aktarılması için seans dışında verilen yapılandırılmış görevler.
Oyun Terapisi: Çocuğun doğal ifade aracı olan oyun üzerinden duygu ve sorunlarının anlaşılıp müdahale edildiği terapi yaklaşımı.
Oyunlaştırma: Oyun dışı bağlamlara puan, rozet, ilerleme çubuğu gibi oyun öğelerinin eklenerek motivasyon ve katılımın artırılması.

Ö21 terim

Öğrenilmiş Çaresizlik: Tekrarlayan başarısızlık deneyimleri sonrasında bireyin çaba göstermekten kaçınmasıyla sonuçlanan motivasyonel örüntü.
Ölçek Sorusu: Bireyin bulunduğu durumu 0-10 gibi bir ölçekte değerlendirmesini isteyerek ilerlemeyi somutlaştıran teknik.
Ölçüt Bağımlı Ölçüm: Bireyin performansının başkalarıyla değil, önceden belirlenen ölçütle karşılaştırıldığı değerlendirme türü.
Ön Koşul Beceri: Hedef becerinin öğretilebilmesi için bireyde önceden bulunması gereken temel beceri.
Ön Uyaran Düzenlemeleri: Problem davranışın ortaya çıkmasını önlemek için ortam ya da talep değişkenlerinin önceden uyarlanmasına dayanan stratejiler.
Örtük Dil: Deyimler, benzetmeler, mecazlar gibi düz anlamdan farklı kullanımlar; edimbilimsel güçlüğü olan bireylerde kavranması zor olabilir.
Öykü Yeniden Yazımı: Anlatı terapisinde; sorun hâkim öyküsünün alternatif ve güçlü kaynaklar içeren bir yaşam öyküsüyle yeniden yazılması süreci.
Öz Bakım Becerileri: Yeme-içme, giyinme, tuvalet, hijyen gibi bireyin günlük kişisel ihtiyaçlarını bağımsız karşılamaya yönelik beceriler.
Öz Belirleme: Bireyin kendi yaşamı hakkında seçim yapma, karar verme, hedef belirleme ve savunuculuk gerçekleştirebilme kapasitesi.
Öz Düzenleme: Bireyin hedeflerine ulaşmak için düşünce, duygu ve davranışlarını izleyip yönetebilme yetisi.
Öz Saygı: Bireyin kendine verdiği değer; benlik algısının duygusal boyutunu oluşturur.
Öz Yeterlik: Bireyin belirli bir görevi başarıyla yapabileceğine dair inancı; Bandura’nın sosyal-bilişsel kuramının merkezi kavramı.
Özel Eğitim: Özel gereksinimli bireylerin eğitim ihtiyaçlarını karşılamak üzere özel olarak yetiştirilmiş personel, geliştirilmiş eğitim programları ve yöntemleriyle; bireylerin tüm gelişim alanlarındaki özellikleri ve akademik disiplin alanlarındaki yeterlilikleri dikkate alınarak uygun ortamlarda sürdürülen eğitimdir.
Özel Eğitim Değerlendirme Kurulu (ÖEDK): Bireyin eğitsel değerlendirme ve tanılama sonuçlarını inceleyerek en uygun eğitim ortamı ve destek hizmetleri konusunda karar veren çok disiplinli kurul.
Özel Eğitim ve Rehabilitasyon Merkezi: MEB onaylı, engelli bireylere bireysel ve grup destek eğitimi sunan merkezler.
Özel Gereksinim Düzeyi: Çocuğun yaşına göre beklenen işlevsellik düzeyinden ne kadar farklılaştığına bağlı olarak belirlenen sınıflandırma; A’dan G’ye doğru gereksinim ağırlığı artar.
Özel Gereksinimli Birey: Çeşitli nedenlerle bireysel özellikleri ve eğitim yeterlilikleri açısından yaşıtlarından beklenen düzeyden anlamlı farklılık gösteren birey.
Özel Nitelikli Kişisel Veri (Sensitive Personal Data): KVKK 6. madde; sağlık verileri bu kategoride; açık rıza zorunlu.
Özel Öğrenme Güçlüğü (ÖÖG): Dinleme, konuşma, okuma, yazma, akıl yürütme ve matematik becerilerinden bir ya da birkaçının kazanılmasında ve kullanımında belirgin güçlüklerle seyreden nörogelişimsel bozukluk.
Özgül Fobi: Belirli bir nesne ya da duruma karşı, durumun oluşturduğu gerçek tehlikeyle orantısız, belirgin ve süregelen korku.
Özofageal Konuşma: Laringektomili bireyin yutulan havayı özofagustan kontrollü biçimde geri vererek ses üretmesine dayanan alaringeal konuşma tekniği.

P60 terim

PACE (Promoting Aphasic’s Communicative Effectiveness): Davis & Wilcox; sıralı bilgi alışverişi temelli pragmatik yaklaşım; klinisyen ve hastanın iletişim eşitliği vurgulanır.
PACE (Promoting Aphasic’s Communicative Effectiveness): Davis & Wilcox; iletişimsel etkinliği artırmaya yönelik pragmatik yaklaşım.
Pain Scale Visual (Görsel Ağrı Ölçeği): SmallTalk Pain Scale gibi; sayı + yüz ifadesi + renk kombinasyonuyla afazili bireyin ağrı şiddetini bildirebileceği görsel.
Palyatif Bakım: Yaşamı tehdit eden hastalığı olan bireylerin ağrı ve belirtilerinin kontrolü ile yaşam kalitesinin artırılmasına odaklanan çok disiplinli bakım yaklaşımı.
Panik Bozukluğu: Tekrarlayan, beklenmedik panik ataklar ve bunların sonuçlarına ilişkin süregelen kaygıyla seyreden bozukluk.
Paradoksal Talep: Bireyden sorunu özellikle sürdürmesinin istenmesiyle direnç ve değişim olasılığının artırılmasına dayanan teknik.
Parafazi (Paraphasia): Hedef sözcük yerine yanlış sözcüğün üretilmesi; semantik (anlam-yakın), fonemik (ses-yakın) ve neolojistik (uyduruk sözcük) alt türleri vardır.
Paragramatizm (Paragrammatism): Hatalı dilbilgisel yapıda akıcı konuşma; çoğunlukla Wernicke afazisinde.
Parentifikasyon: Çocuğun yaşına uygun olmayan biçimde ebeveyn rolü üstlenmeye zorlandığı; duygusal ya da araçsal boyutları olabilen durum.
Parmak Alfabesi: Harflerin el ve parmak şekilleriyle gösterildiği; isim ve özel sözcüklerin işaret dili içinde aktarımında kullanılan sistem.
ParticiPics: Aphasia Institute (Toronto) tarafından sağlanan, yetişkin afaziye odaklı arama yapılabilir piktograf bankası; klinik kullanım için ücretsiz.
Pasif Davranış Analizi: Kullanıcının dijital uygulama kullanım örüntülerinin (giriş sıklığı, yanıt süresi, iptal kümelenmesi vb.) aktif anket gerektirmeksizin ruhsal durum göstergesi olarak izlenmesi.
PCA (Fonolojik Bileşen Analizi / Phonological Components Analysis): SFA’nın fonolojik karşılığı: ilk fonem, kafiye, hece sayısı, son fonem, eş anlamlı sözcük üretimi. Leonard, Rochon & Laird (2008).
PCS (Picture Communication Symbols): Tobii Dynavox’un 45.000+ standart AAC sembolünden oluşan ticari kütüphanesi; Boardmaker yazılımı içinde Türkçe arayüzle dağıtılır.
Pekiştireç: Bir davranışın ileride tekrar ortaya çıkma olasılığını artıran uyaran ya da sonuç.
Pekiştirme Modülü: Destek Eğitim Programı içinde edinilen becerinin sürdürülmesini ve genelleştirilmesini hedefleyen modül.
Pekiştirme Tarifesi: Hedef davranış sonrası pekiştirecin hangi sıklıkta veya oranda sunulacağını belirleyen plan (sürekli, sabit-oranlı, değişken-oranlı vb.).
Pendred Sendromu: Konjenital sensörinöral işitme kaybı ve tiroid bezi (guatr) anomalileriyle seyreden otozomal resesif hastalık.
Performans Düzeyi: Bireyin belirli bir beceri ya da davranışta öğretim öncesinde sergilediği mevcut yeterlilik düzeyi.
Perilezyonel Alan (Perilesional Area): Lezyona komşu, henüz hasarlanmamış doku.
Perisilvian Dil Ağı (Perisylvian Language Network): Sylvian fissürü çevreleyen, dil işlevinin temellendiği kortikal alan.
Personal Dictionary (Kişisel Sözlük): Hastanın günlük yaşamında ihtiyaç duyduğu, kişiselleştirilmiş sözcük + foto + tetikleyici cümle koleksiyonu.
Pexels / Unsplash / Pixabay / Freepik: Adlandırma ve sahne betimleme görevlerinde kullanılan, ticari kullanıma açık ücretsiz fotoğraf bankaları (Türkçe arama desteği değişkendir).
Phoneme Normalization (Fonem Normalizasyonu): Afazili konuşmadaki sistematik fonemik substitüsyonların hedef fonemlere haritalanması; ASR doğruluğunu artırma tekniği.
Phoneme Video: SmallTalk Phonemes gibi; tek tek fonem üretiminin ağız hareketleriyle gösterildiği video; apraksi/ağır afazi pratiği için.
Picto Selector: 28.000+ piktogram, 67 dil destekli, Windows/Mac üzerinde çalışan ücretsiz pano oluşturucu; Türkçe etiket dahil.
Pictographic Communication Resources (PCR): Aphasia Institute tarafından klinik konuşmalarda kullanılan piktografik kart-set sistemi.
Picture Description Scene (Resim Betimleme Sahnesi): Bağlantılı söylem değerlendirme/terapisi için kullanılan, çoklu nesne ve eylem içeren karmaşık resim (Cookie Theft, Picnic Scene, Storyset sahneleri).
Pidgin İşaret: Yerel işaret dili ile sözlü dilin öğeleri arasında uzlaşım olarak gelişen; karma dilbilgisine sahip iletişim biçimi.
PKT (Planlanmış Kazanım Takibi): Özel eğitim seans kayıt sistemi.
Poliomyelit: Poliovirüs enfeksiyonu sonrası omurilik ön boynuz hücrelerinin hasarıyla gelişen; asimetrik flask felçle seyreden bulaşıcı hastalık.
Pozisyonlama: Bireyin yatak ya da tekerlekli sandalyede postürel dengeyi korumak ve komplikasyonları önlemek için düzenli aralıklarla pozisyonunun değiştirilmesi.
Pozitif Davranışsal Destek: Okul genelinde olumlu davranışları proaktif biçimde öğretip destekleyen; davranışsal ilkelere dayalı çok katmanlı müdahale çerçevesi.
Pozitif Ebeveynlik: Ceza yerine rehberlik, sınır koyma ve olumlu pekiştirmeyi ön plana çıkaran çağdaş ebeveynlik yaklaşımı.
Prader-Willi Sendromu: 15. kromozomun babadan gelen bölgesindeki silinmeye bağlı; doymak bilmez açlık (hiperfaji), obezite eğilimi, hafif-orta zihinsel yetersizlikle seyreden genetik sendrom.
Pragmatik (Pragmatics): Dilin bağlamsal kullanımı.
Pratik Beceriler: Öz bakım, güvenlik, iş, ulaşım, sağlık ve günlük yaşam etkinliklerini kapsayan uygulamalı uyumsal beceriler.
Presbikuzi: Yaşa bağlı olarak gelişen; özellikle yüksek frekanslarda belirgin sensörinöral işitme kaybı.
Prevalans (Prevalence): Belirli bir zamanda toplam vaka sayısı (yeni + eski).
Primer Progresif Afazi (Primary Progressive Aphasia, PPA): Mesulam’ın tanımladığı, dil işlevinin görece izole biçimde progresif bozulduğu nörodejeneratif sendrom; demans alt-tipi.
Primitif Refleksler: Bebeklik döneminde görülüp belirli aylarda kaybolması beklenen; kalıcılığı motor gelişimde atipik süreçlere işaret eden refleksler.
Probe (Sonda): Periyodik ölçüm; ev egzersizi sürecinde tedavi edilen ve edilmeyen sözcüklerin doğruluğunu izlemek için.
Problem Odaklı Baş Etme: Stres kaynağına doğrudan müdahale ederek sorunu çözmeye yönelen baş etme biçimi.
Projektif Testler: Rorschach, TAT, CAT gibi belirsiz uyaranlara bireyin verdiği yanıtlar üzerinden iç dünyasının değerlendirildiği araçlar.
Proloquo2Go: AssistiveWare; AAC standartı; çoklu dil sembol kütüphanesi.
PROMPT Tekniği: Terapistin dokunsal, kinestetik ve propriyoseptif ipuçlarıyla bireyin ağız yapılarını yönlendirerek konuşma hareketlerini şekillendirdiği yaklaşım.
Propriyosepsiyon: Eklem, kas ve tendonlardaki reseptörlerden gelen bilgilerle vücut parçalarının uzaydaki konumunu algılama duyusu.
Propriyoseptif Nöromüsküler Fasilitasyon: Proprioseptörleri uyararak kasların esneklik, güç ve koordinasyonunu artırmayı hedefleyen kompleks hareket paternleri kullanan terapi tekniği.
Protez: Kaybedilmiş bir uzvun işlevini kısmen ya da tamamen üstlenmek üzere kullanılan yapay organ.
Proto-Deklaratif İşaret: Çocuğun bir nesneyi başkasına göstermek için yalnızca paylaşım amacıyla işaret etmesi; OSB’de sıklıkla gelişmeyen erken sosyal davranış.
Proto-İmperatif İşaret: Çocuğun istediği bir nesneyi elde etmek için işaret etmesi; genellikle OSB’de daha erken ortaya çıkar.
Prozodi: Konuşma ve okumada ritim, vurgu, tonlama ve ezgi özelliklerinin bütünü.
Psikoeducation: Aileye depresyon, bakıcı yorgunluğu, sosyal izolasyon gibi konularda eğitim.
Psikoeğitim: Bireye ya da aileye bir ruhsal durum, tanı ya da baş etme stratejileri hakkında yapılandırılmış, eğitici içerikli bilgi aktarımı.
Psikolojik Danışma: Bireyin duygu, düşünce ve davranışlarına ilişkin güçlüklerinde ruh sağlığı uzmanının rehberliğinde yürütülen yardım süreci.
Psikolojik Dayanıklılık: Güçlüklerle karşılaşan bireyin iyileşme, uyum sağlama ve büyüme kapasitesi.
Psikolojik İlk Yardım: Travmatik olay sonrasında bireyin temel gereksinimlerine, güvenliğine ve duygusal sakinleşmesine odaklanan ilk psikososyal destek.
Psikolojik Test: Standart koşullarda uygulanıp puanlanan; belirli psikolojik özellikleri nicel olarak ölçen araç.
Psikosomatik Bozukluk: Psikolojik etkenlerin bedensel belirti ya da hastalığın ortaya çıkışında ve sürmesinde belirgin rol oynadığı tablolar.
Psikotik Bozukluklar: Sanrı, varsanı, düzensiz düşünce ve davranışla seyreden; şizofreni başta olmak üzere gerçeği değerlendirmenin bozulduğu bozukluklar.

Q1 terim

QAB (Quick Aphasia Battery): Wilson ve ark. 2018; 15 dakikalık ücretsiz batarya + normlar; akut bakımda WAB-R’a alternatif.

R24 terim

RAM (Rehberlik ve Araştırma Merkezi): MEB’e bağlı, özel eğitim ihtiyacı olan bireylerin eğitsel değerlendirmesini ve yönlendirmesini yapan il/ilçe merkezleri.
RAM Raporu: Rehberlik ve Araştırma Merkezi tarafından düzenlenen; özel eğitim hizmetlerinden yararlanma hakkını belgeleyen eğitsel değerlendirme raporu.
Rampa: Giriş-çıkışlarda merdiven yerine kullanılabilecek eğimli erişilebilirlik düzenlemesi.
RAT (Resim Adlandırma Testi): Türkçe yetişkin afazili ve sağlıklı bireylerde adlandırma testi; kesim 44, 247 sağlıklı + 35 afazili (Aphasiology 2026).
RCSLT: Royal College of Speech and Language Therapists (UK).
RCT (Randomize Kontrollü Çalışma / Randomized Controlled Trial): Klinik etkililik kanıtının altın standardı.
RDI: Çocuğun ebeveynle dinamik zekâyı paylaşarak esnek düşünme ve ilişki becerilerini geliştirmeyi amaçlayan, aile merkezli program.
Reading Passage (Adapted): Afazi-dostu format kurallarına göre kısaltılmış, basitleştirilmiş okuma metni.
Rehber Köpek: Özel eğitimden geçirilerek görme yetersizliği olan bireylere güvenli hareket desteği sağlamak üzere çalıştırılan köpek.
Rehberlik ve Araştırma Merkezi (RAM): Özel gereksinimli bireylerin tanılanması, eğitsel değerlendirmesinin yapılması ve uygun eğitim ortamına yönlendirilmesiyle görevli millî eğitim kurumu.
RELEASE Collaborators: Brady ve ark. (2022, Stroke 53(3):956-967). Bireysel katılımcı verisi (IPD) ağ meta-analizi. Afazi terapisi doz mimarisinin altın standart kanıtı.
Resim Değiş Tokuşuna Dayalı İletişim Sistemi: Sözel iletişimi sınırlı bireylerin, istediklerini ve duygularını görsel sembollerle karşısındakine vererek iletişim kurmayı öğrendiği sistem.
RET (Cevap Genişletme Terapisi / Response Elaboration Training): Kearns 1985. Hastanın spontan ürettiği sözcüğü/öbeği temel alarak ardışık ‘wh’ soruları ile cümleye genişletme.
Retention (Elde Tutma / Tutundurma): D1, D7, D30, D90 — kayıt sonrası 1, 7, 30, 90. günde geri dönen kullanıcı oranı.
Retinitis Pigmentosa: Retinadaki fotoreseptörlerin ilerleyici şekilde dejenerasyonuyla önce gece körlüğü, ardından görme alanı daralması ve zamanla körlükle sonuçlanan kalıtsal hastalık.
Retinopati of Prematür: Prematüre doğumla ilişkili; retina damarlarının anormal gelişimine bağlı görme kaybına yol açabilen durum.
Retrieval Practice (Geri Çağırma Pratiği): Bilginin pasif tekrar yerine aktif olarak hatırlanmasıyla pekiştirilmesi prensibi.
Rett Sendromu: MECP2 gen mutasyonuyla ilişkili; daha çok kızlarda görülen, normal gelişimi izleyen gerileme ile el kullanımı ve konuşmanın kaybı, stereotipik el hareketleri ile seyreden nörogelişimsel bozukluk.
Rey Karmaşık Figür Testi: Görsel-uzamsal algı, organizasyon ve görsel belleği değerlendiren; ÖÖG değerlendirmesinde sık kullanılan nöropsikolojik ölçüm.
Rezonans Bozukluğu: Ses akımının ağız-burun boşluğunda uygun biçimde yönlendirilememesiyle oluşan (hiponazalite, hipernazalite) bozukluk.
Robotik Rehabilitasyon: Ekzoskeleton ve robot destekli cihazlar aracılığıyla yüksek tekrarlı, ölçülebilir ve hedefli hareket eğitimi sunan modern rehabilitasyon yaklaşımı.
ROMA (Research Outcome Measurement in Aphasia) Core Outcome Set: Wallace ve ark. 2019; afazi denemelerinde standart sonuç ölçütleri seti: WAB-R + GHQ-12 + SAQOL-39 + duygusal ölçümler. ROMA-2 (2023) iletişim güncellemesini içerir.
Royalty-Free: Tek seferlik ücret veya ücretsiz erişim sonrası kullanım başına ek telif ödenmeyen lisans modeli.
rTMS (Repetitive Transcranial Magnetic Stimulation / Tekrarlayıcı TMS): Yüksek/düşük frekanslı tekrarlayıcı manyetik darbelerle uygulanan TMS varyantı; eylem-fiil eksikliklerinde kanıt güçleniyor (Brain Sci 2024).

S-Ş105 terim

SaaS (Software as a Service): Hizmet olarak yazılım; abonelik tabanlı.
Sabit Bekleme Süreli Öğretim: Hedef uyarandan sonra önceden belirlenen sabit süre beklenip cevap gelmezse kontrol edici ipucunun verildiği teknik.
Sağır Kültürü: İşaret dilini, ortak değerleri ve sosyal normları paylaşan sağır bireylerin oluşturduğu dilsel-kültürel topluluk.
Sağır Öğrencilerin Okuma Gecikmesi: Erken dil maruziyetinin sınırlılığına bağlı olarak sağır öğrencilerde sıklıkla gözlenen okuma ve yazı dili gelişim gecikmesi.
Sağırlık: Amplifikasyonla dahi işitsel bilgiyi işlemede ciddi güçlük yaşanan, genellikle 90 dB ve üzeri işitme kaybı durumu.
Sağırlık-Körlük: Görme ve işitme duyularının birlikte yetersiz olması; iletişim, bilgiye erişim ve bağımsız hareket için özel müdahale gerektirir.
Sağlık 4.0 (Health 4.0): Endüstri 4.0 paradigmasının sağlık alanındaki uzantısı; IoT, AI, büyük veri, bulut entegrasyonu.
Sahneyi Kurma / Ortam Düzenleme: İletişim ve etkileşim başlatmayı teşvik edecek şekilde materyal ve ortamın önceden düzenlenmesi.
Sanal Gerçeklik Destekli Terapi: VR gözlükleri ile oluşturulan sürükleyici ortamlarda sosyal senaryo, motor rehabilitasyon ve maruz bırakma uygulamalarının yürütülmesi.
Sanal Terapist / Avatar (Virtual Therapist / Avatar): AphasiaScripts’te olduğu gibi dijital insan modelinin terapi senaryolarını yönetmesi.
Sanat Terapisi: Resim, heykel ve diğer sanatsal ifade biçimleri aracılığıyla bireyin kendini ifade ettiği ve işlediği terapi yaklaşımı.
Santral İşitme Kaybı: Çevresel işitme normal olsa da santral sinir sisteminde işitsel uyaranların işlenmesinde yaşanan güçlük.
SAQOL-39 (Stroke and Aphasia Quality of Life Scale-39): Afaziye uyarlanmış 39 maddelik yaşam kalitesi ölçeği.
Savant Yeteneği: Bir ya da birkaç alanda olağanüstü yetenek sergileyen; OSB’li bireylerin küçük bir kısmında görülebilen profil.
Sayı Doğrusu Tahmini: Verilen bir sayının sayı doğrusu üzerindeki konumunu tahmin etme görevi; sayı duyusunun güçlü göstergesidir.
Sayı Duyusu: Sayıların büyüklüğü, ilişkileri ve işlem sonuçları hakkında sezgisel kavrayış.
Sayıma Dayalı Strateji: Aritmetik problemlerin çözümünde parmak veya nesneyle sayma yoluyla yapılan; erken gelişimsel strateji.
SCA™ (Supported Conversation for Adults with Aphasia): Aura Kagan & Aphasia Institute (Toronto). İletişim partneri eğitim protokolü. Kagan 2001 (JSLHR).
SCERTS Modeli: Sosyal iletişim, duygusal düzenleme ve çevresel destekleri aynı anda ele alan; aile ve ekip temelli bütüncül müdahale çerçevesi.
Sclera Pictograms: Belçika kökenli, 11.000+ yüksek kontrastlı (siyah-beyaz) yetişkin piktogramı; düşük görme afazisi ve görsel yorgunluk için ideal. CC BY-NC.
Script Library (Senaryo Kütüphanesi): Eczane, doktor, market, telefon görüşmesi gibi tipik günlük durumlar için hazırlanmış metin koleksiyonu (Cherney AphasiaScripts modeli).
Seçici Konuşmazlık: Konuşma yetisi olmasına rağmen belirli sosyal ortamlarda (ör. okulda) sürekli konuşmama durumu.
Selektif Dorsal Rizotomi: Spastisiteye yol açan duyusal sinir liflerinin seçilerek kesildiği; belirli diplejik CP hastalarında spastisiteyi azaltan nöroşirurjik işlem.
Self-Administered Therapy (Öz-Yönetimli Terapi): Hastanın klinisyen olmadan tablet/PC üzerinden bağımsız uyguladığı yapılandırılmış terapi (Brain Sci 2025 sistematik derleme).
Semantik (Semantics): Anlambilim.
Semantik Varyant PPA (Semantic Variant PPA, svPPA / Semantic Dementia): Düşük frekanslı sözcüklerde anlama ve adlandırma kaybı, nesne anlamı kaybı, yüzeyel disleksi/disgrafi. Atrofi: Bilateral anterior temporal lob (sol > sağ). Patoloji: FTLD-TDP-43 tip C.
Senaryo Terapisi (Script Training): Holland, Cherney ve ark. Hastanın günlük yaşamında ihtiyaç duyduğu anlamlı senaryoların ezberlenip akıcı üretilebilir hale getirilmesi.
Senkron (Synchronous) Telerehab: Terapist ve hastanın eş zamanlı (canlı video) bağlantı kurduğu seans modeli.
Sensörinöral İşitme Kaybı: İç kulak (koklea) veya işitme sinirindeki hasara bağlı olarak gelişen kalıcı işitme kaybı.
Sentactics: Thompson ve ark. 2010; bilgisayar otomatik TUF; klinisyen-yönetimli TUF ile eşit etkinlik.
Serebral Palsi: Gelişmekte olan beyinde oluşan kalıcı ancak ilerleyici olmayan lezyona bağlı; hareket ve postür bozukluklarıyla seyreden durum.
Sertifika Programı (Certification Program): Mesleki gelişim için tamamlanan eğitim programları.
Ses Birim Farkındalığı: Sözcükleri oluşturan en küçük ses birimlerini (sesbirim) fark etme, ayırma ve birleştirme becerisi.
Ses Bozukluğu: Ses tellerinin yapı ya da işlevindeki sorunlara bağlı olarak sesin perdesi, şiddeti ya da kalitesinde gözlenen bozulmalar.
Ses Hijyeni Programı: Ses bozukluğu olan bireylerin ses kullanım alışkanlıklarını iyileştirmeye yönelik eğitim ve öneriler paketi.
Ses-Harf Eşleştirmesi: Yazılı sembolün (grafem) karşılık geldiği sesin (fonem) doğru biçimde ilişkilendirilmesi.
Sesletim Bozukluğu: Konuşma seslerinin fizyolojik üretiminde yer değiştirme, atlama, ekleme ya da bozulmayla görülen güçlükler.
Sesletim Yaklaşımı: Van Riper’ın tek ses odaklı; duyusal algı, üretim, aktarım ve sürdürme basamaklarını izleyen terapi modeli.
Sesletim-Sesbilgisi Testi: Sesletim hatalarının ve fonolojik süreçlerin standart nesne/resim uyaranlarıyla belirlendiği değerlendirme aracı.
Sesli Betimleme: Görsel medyadaki önemli görsel ögelerin bir dış ses tarafından sözel olarak aktarılmasıyla görme engellilere içerik erişilebilirliği sağlanması.
SFA (Semantik Özellik Analizi / Semantic Feature Analysis): Hedef sözcüğü merkeze alan, altı semantik özelliğin (üst kategori, kullanım, eylem, yer, fiziksel özellikler, çağrışım) sözel olarak üretildiği yöntem. Anomi için altın standart. Boyle 2004; Wambaugh 2013; Efrati-Kostroun 2018 meta-analizi.
SFA Worksheet (SFA Çalışma Kâğıdı): Hedef sözcüğü merkeze alan, altı semantik özelliğin (kategori, kullanım, eylem, yer, fiziksel özellik, çağrışım) yazıldığı yapılandırılmış çalışma sayfası.
SGK (Sosyal Güvenlik Kurumu): Türkiye’nin sosyal güvenlik kurumu; uzun vadede dijital terapötiklerin geri ödeme listesine girişi hedeflenebilir.
Sıklık (Frequency): Haftalık seans/gün sayısı. RELEASE: 3–5+ gün/hafta.
Sınav Uyarlamaları: Ek süre, sessiz ortam, okuyucu/yazıcı desteği, yazı boyutunun büyütülmesi gibi ÖÖG’li öğrenciye sağlanan sınav düzenlemeleri.
Sınır Bölgesi İnfarktı (Watershed Infarct): İki büyük arteryel sulama alanı arasındaki sınır bölgede oluşan iskemi; mikst transkortikal afaziye yol açar.
Sınırlar: Aile üyeleri ve alt sistemler arasında rol, mahremiyet ve sorumluluk sınırlarını tanımlayan ilişkisel düzenlemeler.
Sınırlı Frekanslı Kayıp: Orta frekanslarda belirgin, düşük ve yüksek frekanslarda görece korunmuş; odyogramda çan şekli oluşturan işitme kaybı örüntüsü.
Sıvı Kıvam Düzeyleri: Yutma güçlüğü olan bireyler için sıvı ve gıda kıvamını uluslararası düzeyde standartlaştıran çerçeve.
SİAT (Sözcük Düzeyi İşitsel Anlama Testi): Türkçe afazili bireyler için ilk sözcük düzeyi işitsel anlama testi; ADD ile r=0,768 korelasyon (DKYAD geçerlik makalesi).
Single-Case Experimental Design (SCED): Tek olgu deneysel deseni; A-B-A baseline-tedavi-takip yapısı.
Sistematik Derleme (Systematic Review): Belirli bir araştırma sorusuna ilişkin tüm kanıtların önceden belirlenmiş kriterlerle taranması.
Sistematik Duyarsızlaştırma: Gevşeme durumunda iken korku hiyerarşisindeki uyaranlara kademeli maruz kalmayı temel alan yöntem.
Sistemik Yaklaşım: Bireylerin davranış ve sorunlarının ancak içinde bulundukları ilişkisel sistemin bütününde anlamlı olduğunu öne süren kuramsal çerçeve.
Skolyoz: Omurganın yanlara doğru C ya da S biçimli eğriliği.
Slate ve Stylus: Braille yazmak için kullanılan taşınabilir çerçeve ve sivri uçlu kalemden oluşan manuel yazım aracı.
SMA (Spinal Musküler Atrofi): Omurilik ön boynuz motor nöronlarının yıkımına bağlı ilerleyici kas güçsüzlüğü ile karakterize kalıtsal hastalık.
Smith-Magenis Sendromu: 17p11.2 silinmesine bağlı; uyku ritmi bozuklukları, kendine zarar verici davranışlar ve zihinsel yetersizlikle seyreden sendrom.
Snellen Eşeli: Görme keskinliğinin belirli bir mesafeden okunan sıra harfleri ile ölçüldüğü standart göz testi.
Snodgrass-Vanderwart 260 (S&V 260): Snodgrass & Vanderwart 1980; klasik 260 standardize çizim seti; isim adlandırma terapi ve araştırmasının taşı. CC BY-NC-SA (Rossion-Pourtois renklendirme).
Sol İnferior Frontal Girus (Left Inferior Frontal Gyrus, IFG): Broca alanını içerir; nfvPPA’nın atrofi merkezi.
Somatoform Belirtiler: Tıbbi olarak açıklanamayan ya da orantısız bedensel belirti ve bunlara ilişkin aşırı düşünce, duygu ve davranışlarla seyreden bozukluklar.
Somutluk Etkisi (Imageability/Concreteness Effect): Somut sözcüklerin soyutlara göre daha kolay üretilmesi.
Somuttan Yarı-Somuta Soyuta Yaklaşımı: Matematik kavramlarının önce manipülatiflerle, sonra görsellerle, en son sembollerle öğretildiği aşamalı yöntem.
Sosyal Beceri Grup Öğretimi: OSB’li bireylerin akranlarıyla birlikte yapılandırılmış grup oturumlarında sosyal becerileri uyguladığı müdahale yaklaşımı.
Sosyal Beceriler: Kişiler arası ilişki kurma, sorumluluk alma, öz saygı, kuralları izleme ve mağduriyetten kaçınma gibi davranışların bütünü.
Sosyal Destek Ağı: Aileyi duygusal, bilgi temelli ve araçsal destekle çevreleyen formel ve informel ilişkiler bütünü.
Sosyal Hizmet Uzmanı: Bireyin ve ailenin sosyal haklarına erişiminde rehberlik eden, psikososyal destek sunan meslek elemanı.
Sosyal İzolasyon (Social Isolation): Afazinin yaygın ikincil sonucu; iletişim güçlüğü nedeniyle sosyal çevrenin daralması.
Sosyal Karşılıklılık: Etkileşimde karşılıklı sıra alma, duygu paylaşımı ve geri bildirimlerle sürdürülen iletişim akışı.
Sosyal Kaygı Bozukluğu: Başkalarının değerlendirmesine açık sosyal durumlarda yaşanan belirgin korku ve kaçınma.
Sosyal Öyküler: Bireyin anlamakta güçlük çektiği sosyal durum ya da kuralları, onun bakış açısıyla kısa ve görsel destekli metinler halinde açıklayan araç.
Sosyal Robot Destekli Terapi: NAO, Kaspar, Milo gibi programlanabilir insansı robotların özellikle OSB’li çocuklarda sosyal-iletişim müdahalelerinde kullanılması.
Sosyal Yardım: Devletin, gereksinim sahibi bireylere sunduğu nakdi, ayni ve hizmet temelli destek programları.
Sosyoekonomik Dezavantaj: Düşük gelir, sınırlı eğitim, istikrarsız istihdam ve yetersiz sosyal destek gibi etkenlerin çocuğun gelişim, eğitim ve sağlık sonuçları üzerinde yarattığı kümülatif olumsuz etki.
Söz Dizimi (Syntax): Cümle yapısı kuralları; Türkçe SOV (Özne-Nesne-Yüklem) temel sıralı.
Sözcük Dağarcığı: Bireyin anlama (alıcı) ya da üretme (ifade edici) düzeyinde kullandığı sözcüklerin bütünü.
Sözdizimi: Sözcüklerin bir cümle içinde düzenlenme kurallarını inceleyen dilbilim alanı.
Sözel-El İşareti Kodu: İngilizce dilbilgisini işaret dili düzeninde birebir yansıtan; eğitim ortamlarında kullanılan yapay işaret sistemi.
Spaced Repetition Algorithm (Aralıklı Tekrar Algoritması): SM-2 ve türevleri; doğru/yanlış geçmişine göre tekrar aralıklarını otomatik hesaplayan dijital terapi algoritması.
Spaced Retrieval Training (SRT): Aralıklı geri çağırma eğitimi; özellikle PPA’da kullanılır.
Spastik Serebral Palsi: Kasların sürekli olarak gergin olduğu, istemli hareketin güçleştiği serebral palsi türü.
Spazmodik Disfoni: Gırtlak kaslarının istem dışı kasılmalarıyla konuşmanın sıkışık, kesik veya nefesli hale geldiği nörolojik ses bozukluğu.
Speech Banana: Konuşma seslerinin frekans ve şiddet değerlerinin odyogram üzerinde oluşturduğu muz şekilli bölge; işitme kaybının konuşmaya etkisini görselleştirir.
Spina Bifida: Omuriliğin gelişimi sırasında nöral tüpün tam kapanmamasına bağlı doğuştan oluşan yapısal anomali.
Spoken AAC: AI destekli predictive AAC; doğal sesler.
Spontan İyileşme (Spontaneous Recovery): Doğal nörobiyolojik onarımla ilk 3-6 ayda gözlenen iyileşme.
SQ3R Stratejisi: Metni incele-soru sor-oku-kendi kelimelerinle anlat-gözden geçir basamaklarıyla çalışan; yapılandırılmış okuma anlama stratejisi.
SST (Sesletim Sesbilgisi Testi): Topbaş; 2-8 yaş ve afazi sonrası sesletim/fonoloji testi; üç alt boyut.
Stanford-Binet Zekâ Ölçeği: 2 yaşından yetişkinliğe kadar uygulanan; akışkan akıl yürütme, bilgi, nicel akıl yürütme, görsel-uzamsal ve çalışma belleğini değerlendiren zekâ ölçeği.
Stereotipik Davranış: Tekrarlayan, amaçsız görünen, belirli kalıpları olan motor (sallanma, el çırpma) ya da sözel (ekolali) davranışlar.
Storyset: Freepik bünyesinde 50.000+ sahne illüstrasyonu; resim betimleme ve diskurs görevleri için yetişkine uygun, atıf gerektiren ücretsiz kaynak.
Strabismus (Şaşılık): İki gözün farklı yönlere bakmasına yol açan; derinlik algısı ve ikili görme sorunlarına neden olabilen göz kayması.
Stratejik Aile Terapisi: Haley ve Madanes’in; sorunu sürdüren etkileşim örüntülerini kırmaya yönelik yönerge ve paradoksal müdahalelerle çalışan yaklaşım.
Stroboskopi: Ses tellerinin titreşimlerinin yavaş-hareket etkisiyle görüntülendiği; ses bozukluklarının tanısında kullanılan endoskopik inceleme.
Subakut Faz (Subacute Phase): 1–6 ay arası; rehabilitasyondan en yüksek kazanım dönemi.
Supramarginal Girus (Supramarginal Gyrus): Brodmann 40; fonolojik işlemleme ve tekrar.
SUS (System Usability Scale): Sistem kullanılabilirlik ölçeği; afazi-uyarlanmış sürümleri dijital ürünlerin kullanılabilirlik testinde kullanılır.
Süpervizyon: Terapistin klinik çalışmalarını daha deneyimli bir meslektaşla düzenli olarak gözden geçirerek mesleki gelişimini sürdürdüğü süreç.
Süreklilik Bakımı: Bireyin aldığı hizmetlerin yaş, kurum ve uzman değişikliklerinden bağımsız olarak kesintisiz, bütünlüklü biçimde sürdürülmesi.
SymbolStix PRIME: N2Y şirketinin 50.000+ ticari sembolü; Proloquo2Go, Tobii Dynavox ve Lingraphica gibi AAC platformlarında kullanılan abonelik tabanlı kütüphane.
SymboTalk: ARASAAC + Sclera + Mulberry + Tawasol kütüphanelerini tek arama altında sunan ücretsiz AAC uygulaması; 23 dil (Türkçe dahil).
Şefkat Yorgunluğu: Travma ile çalışan yardım profesyonellerinde gelişen; empati kapasitesinde azalma ve ikincil travmatik stresi kapsayan durum.
Şekil Verme: Bireyin hâlihazırda göstermediği hedef davranışa sistemli olarak yaklaşan ardışık yaklaşımlarının pekiştirilerek geliştirilmesi.
Şema Terapisi: Erken yaşlarda oluşan uyum bozucu şemaları ve baş etme tarzlarını hedef alan; bilişsel-davranışçı, bağlanma ve gestalt öğelerini birleştiren terapi.

T71 terim

T-RAT (Türkçe Resim Adlandırma Testi / Turkish Picture Naming Test): Türk örneklem PPA-SFA çalışmalarında kullanılan adlandırma probu.
Tactus Therapy: Vancouver merkezli, 20+ uygulama; Language Therapy 4-in-1 ana ürün; bağımsız etkinlik kanıtı (Stark & Warburton 2018, Cambridge).
Takifemi (Hızlı-Bozuk Konuşma): Aşırı hızlı, düzensiz ve çoğu kez anlaşılmaz bir konuşma temposuyla seyreden akıcılık bozukluğu.
Takma Adlaştırma: Kişisel verinin kimlik bilgileri ile ilişkisinin ayrı tutulan bir anahtar aracılığıyla kurulabilir biçimde maskelenmesi.
Talasemi: Hemoglobin zincirlerinin üretimindeki genetik bozukluğa bağlı; kronik anemi ve büyüme geriliğine yol açan kan hastalığı.
Talking Mats: Aphasia Institute desteğiyle yaygınlaştırılan, afazili bireylerin tercih/duygu paylaşmasını sağlayan görsel-yapılandırılmış konuşma çerçevesi.
TalkPath News: Lingraphica; günlük haberleri sesli okuma + anlama quizleriyle sunan ücretsiz afazi uygulaması.
Tanı Gecikmesi: Belirtilerin başlangıcı ile resmi tanı arasında geçen sürenin, erken müdahale penceresini daraltacak ölçüde uzaması.
Tanrıdağ Sempozyumu: Türkiye’nin afazioloji alanında düzenli sempozyumu.
Tanrıdağ Sempozyumu: Türkiye’nin afazioloji alanındaki düzenli ulusal sempozyumu; Prof. Dr. Oğuz Tanrıdağ adına yapılır.
Tawasol Symbols: Katar Mada Center tarafından geliştirilen 1.000+ Arapça/İngilizce kültürel-uyumlu sembol kütüphanesi; ücretsiz.
TBDHD (Türk Beyin Damar Hastalıkları Derneği): İnme/afazi yayınları ve akademik etkinlikleri yürüten Türk meslek derneği.
tDCS (Transkranyal Doğru Akım Stimülasyonu / Transcranial Direct Current Stimulation): Düşük doğru akım ile beyin stimülasyonu; SFA gibi tedavilerle birleşik araştırmalarda etkili.
TEACCH Yaklaşımı: Ortamın görsel olarak yapılandırıldığı, etkinlik çizelgeleri ve iş sistemleri aracılığıyla bağımsızlığı destekleyen kapsamlı eğitim modeli.
Tek Seferlik Satın Alma (One-Time Purchase): Abonelik yerine tek ödeme modeli; klinik kullanım için tercih edilebilir.
Tekerlekli Sandalye: Ambulasyon güçlüğü olan bireylerin bağımsız hareketini sağlayan manuel ya da motorlu mobilite aracı.
Teknoloji Hazırlık Düzeyi: Bir teknolojinin temel araştırmadan ticarileşmeye kadar geçirdiği 1-9 arası olgunluk aşamalarını tanımlayan ölçek.
Tekrarlı Okuma: Aynı metnin hız ve doğruluk artana dek birkaç kez sesli okunmasıyla okuma akıcılığını artıran yaklaşım.
Tele-DKT (Tele-SLP / Tele Speech-Language Pathology): Dil ve konuşma terapisi hizmetinin uzaktan sunumu.
Tele-UDA: Uygulamalı Davranış Analizi hizmetlerinin video konferans ve ebeveyn koçluğu yoluyla uzaktan sunulması modeli.
Telepractice / Telehealth: Sağlık hizmetinin dijital iletişim teknolojileriyle uzaktan sunulmasının genel terimi; ASHA telepractice kullanımı tercih eder.
Telerehabilitasyon: Rehabilitasyon hizmetlerinin bilgi-iletişim teknolojileri aracılığıyla uzaktan sunulması; fizyoterapi, iş-uğraşı, dil-konuşma gibi alanları kapsar.
Telerehabilitasyon (Telerehabilitation, TeleRehab): Uzaktan dijital araçlarla (video konferans, mobil uygulama, web platformu) sunulan rehabilitasyon hizmeti.
Teleterapi: Terapi oturumlarının video konferans, sesli ya da yazılı dijital araçlarla uzaktan yürütülmesi.
Teletıp / Teletedavi: Hekim-hasta görüşmesi ve konsültasyonun video, telefon veya dijital platformlar üzerinden yapılması.
Telif Koruma (Copyright Protection): Eserlerin yetkisiz çoğaltılmasını önleyen yasal ve teknik tedbirler bütünü.
Teller Kart Testi: Bebek ve küçük çocuklarda tercih bakışı yöntemiyle görme keskinliğinin değerlendirildiği test.
Temel Tepki Öğretimi: Motivasyon, çoklu ipuçlarına yanıt verme, öz yönetim ve sosyal başlatma gibi pivot davranışları hedefleyen doğal öğretim yöntemi.
Temporoparyetal Bileşke (Temporo-Parietal Junction, TPJ): lvPPA’nın atrofi merkezi.
Tepki Müdahale Modeli: Öğrenme güçlüğü riski taşıyan çocuklara, artan yoğunlukta kanıt dayalı müdahaleler sunularak güçlüklerin erken belirlenmesini amaçlayan çok kademeli model.
Terapötik İttifak: Danışan ve terapist arasında hedeflere, görevlere ve duygusal bağa dayalı olarak kurulan işbirliği; terapi başarısının temel yordayıcısı.
Terminal Dönem Bakımı: Yaşamın son aylarında bireyin ve ailesinin konforunu, onurunu ve manevi gereksinimlerini merkeze alan bakım.
Ters Kaynaştırma: Tipik gelişim gösteren akranların, OSB’li bireylerin bulunduğu özel eğitim ortamına gelerek etkileşimde bulunduğu düzenleme.
Test Kaygısı: Sınav öncesi ve sırasında yaşanan; bilişsel ve fizyolojik tepkilerle performansı olumsuz etkileyen kaygı biçimi.
Theraplay: Yapılandırma, meydan okuma, işe kaışma ve besleme boyutlarıyla ebeveyn-çocuk bağlanmasını güçlendiren oyun temelli terapi yaklaşımı.
Tıbbi Atık Yönetimi: Evde bakım sırasında oluşan kesici-delici ve enfekte materyallerin güvenli biçimde toplanıp bertaraf edilmesi.
Tıbbi Cihaz Yönetmeliği: Avrupa Tıbbi Cihaz Tüzüğü (MDR) ile uyumlu Türk düzenlemesi.
Timpanometri: Orta kulak fonksiyonunu, kulak zarının hareketliliğini ve orta kulak basıncını değerlendiren objektif test.
Tinnitus: Dış bir ses kaynağı olmaksızın bireyin kulağında veya başında ses algılaması durumu.
TİTCK (Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu): Tıbbi cihaz onay otoritesi; “tedavi” iddialı dijital ürünler için kayıt zorunluluğu doğurabilir.
TMS (Transkranyal Manyetik Stimülasyon / Transcranial Magnetic Stimulation): Beyin stimülasyon yöntemi; afazi tedavisinde araştırılıyor.
TOAD (Türkçe Ölçek Arşivi): halileksi.net altında yürütülen, BAT, GAT-2 dahil Türkçe ölçeklerin geçerlik-güvenirlik kayıtlarının dizinlendiği arşiv.
Token Test: De Renzi & Vignolo (1962) — işitsel anlama testi; renk, şekil, boyut farklı tokenlerle sözdizimsel komut takibi.
Toplam İletişim: Konuşma, işaret, jest, yazı ve görsel araçların bir arada kullanıldığı iletişim yaklaşımı.
Topluluk Temelli Öğretim: Beceri öğretiminin sınıfın dışına çıkarılarak gerçek toplum ortamlarında (market, banka, durak) yapıldığı uygulama.
Toplumsal Yaşam Becerileri: Alışveriş, toplu taşıma kullanma, bankacılık gibi toplum içinde bağımsız işlev görme becerileri.
TouchChat (PRC-Saltillo): SymbolStix veya PCS sembol bundle’ı uygulama içi satın alarak çalışan AAC platformu.
Trailing Tekniği: Bireyin bir yüzey (duvar, koridor kenarı) boyunca el yardımıyla yön koruyarak yürüdüğü bağımsız hareket tekniği.
Trakeostomi: Solunum yolu güvenliğini sağlamak için trakeaya dışarıdan açılan kalıcı veya geçici yapay solunum yolu.
Trakeostomi Bakımı: Trakeostomi kanülünün temizliği, aspirasyon, kaf basıncı takibi ve cilt bakımını içeren günlük uygulama.
Transdisipliner Yaklaşım: Farklı alanlardan uzmanların ortak hedefler çerçevesinde, rollerin sınırlarını aşarak birlikte çalışması.
Transfer Teknikleri: Yatak-sandalye, sandalye-tuvalet arası güvenli taşıma yöntemleri; bakım verenin bel sağlığını da koruyan ergonomik tekniklerdir.
Transferler: Bireyin bir yüzeyden diğerine (yataktan tekerlekli sandalyeye vb.) güvenli biçimde taşınması ya da kendi başına geçebilmesi.
Transkortikal Duyusal Afazi (Transcortical Sensory Aphasia, TCSA): Akıcı, anlama bozuk, tekrar korunmuş, adlandırma bozuk. Lezyon: Sol temporooksipital bileşke.
Transkortikal Motor Afazi (Transcortical Motor Aphasia, TCMA): Akıcılığı bozuk, anlama korunmuş, tekrar korunmuş, adlandırma bozuk. Lezyon: Broca alanına süperior/anterior bölge.
Transteoretik Model: Prochaska ve DiClemente’nin; değişimi ön düşünme, düşünme, hazırlık, eylem, sürdürme aşamalarıyla tanımladığı model.
Travma Odaklı BDT: Travma yaşamış çocuk ve ergenlere yönelik; psikoeğitim, beceri eğitimi ve travma anlatımını yapılandırılmış biçimde kapsayan terapi.
Travma Sonrası Stres Bozukluğu: Travmatik bir olayın ardından yeniden yaşantılama, kaçınma, olumsuz bilişler ve aşırı uyarılmışlıkla karakterize bozukluk.
Travmatik Beyin Yaralanması (Traumatic Brain Injury, TBI): Kafa travması sonucu beyin hasarı; afazinin ikinci en yaygın nedeni.
Treated vs. Untreated Stimuli: Eğitilmiş ile eğitilmemiş madde karşılaştırması; genelleme kanıtı için kritik.
Treatment Fidelity (Tedavi Sadakati): Bir terapinin protokolüne ne ölçüde uyularak uygulandığının ölçümü; replikasyon ve klinik geçerlik için kritik (Edmonds VNeST 2014 örneği).
Triple P Programı: Farklı yoğunluk düzeylerinde sunulan; aileye yönelik kanıt temelli çok katmanlı ebeveynlik müdahalesi.
TS Corpus / Turkish National Corpus: Türkçe sözcük frekansı veritabanları; içerik üretiminde sözcük seçimi için referans.
TTS (Metinden Konuşmaya / Text-to-Speech): Yazılı metni doğal sese çeviren teknoloji.
Tuberoskleroz: Beyin, cilt, kalp ve böbreklerde iyi huylu tümörler oluşturan; zihinsel yetersizlik, nöbet ve otizm sıklığının arttığı genetik hastalık.
TUF (Underlying Forms Tedavisi / Treatment of Underlying Forms): Thompson ve ark. Karmaşık cümle yapılarının açık öğretimi yoluyla daha basit yapılara genelleme — Karmaşıklık Etkisi (Complexity Effect) ilkesine dayanır.
TÜBİTAK 1501: Sanayi Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı; Anaeli’nin başvuru kapsamı.
Tükenmişlik: Süregelen mesleki stresin duygusal tükenme, duyarsızlaşma ve kişisel başarı hissinde düşüşle seyrettiği sendrom.
Türk İşaret Dili (TİD): Türkiye’deki Sağır topluluğun kullandığı; bağımsız sözdizimi ve morfolojiye sahip doğal dil.
Türkiye İnme Akademisi: Türk Nöroloji Derneği’nin düzenli yürüttüğü, inme rehabilitasyon konularını kapsayan eğitim programı.
Türkiye İnme Verileri (Topcuoglu & Ozdemir, 2023): Yıllık 125.345 yeni inme, prevalans 1.080.380, ölüm 48.947, DALY kaybı 993.082.

U14 terim

UEB: İngilizce konuşulan ülkelerde edebi ve teknik materyaller için kullanılmak üzere birleştirilmiş Braille kod sistemi.
Ulaşım Hakları: Engelli bireylere toplu taşımada ücretsiz/indirimli kullanım, uyarlanmış araç ve rezerve edilmiş oturma haklarını kapsar.
unDraw: Atıf gerektirmeyen, renk-uyarlanabilir, ticari kullanıma açık 1.000+ yetişkin-uygun düz illüstrasyon kütüphanesi.
Usher Sendromu: Doğuştan sensörinöral işitme kaybı ile birlikte ilerleyici retinitis pigmentosanın görüldüğü; sağır-körlüğün en sık genetik nedeni.
Uyarı Sistemleri: Kapı zili, alarm, telefon gibi sesli uyaranları ışık ya da titreşim yoluyla bildiren; işitme engelli bireylere yönelik yardımcı teknoloji.
Uyarlamalı Donanım: Oturma, beslenme, yazma gibi günlük yaşam becerilerini desteklemek üzere bireye özel üretilmiş uyarlanmış araçlar.
Uyarlanmış Oturma Sistemi: Bireyin postürünü, simetrisini ve aktivite katılımını desteklemek üzere özel olarak tasarlanan oturma düzenekleri.
Uyarlanmış Öğretim: Öğretim içeriği, yöntemi, süresi ya da materyalinin bireyin özelliklerine göre değiştirilmesi.
Uygulamalı Davranış Analizi: Davranışı çevresel etkenlerle ilişkilendirerek sosyal açıdan önemli davranışları artırmayı ya da azaltmayı amaçlayan bilimsel yaklaşım.
Uyku Bozuklukları: İnsomnia, aşırı uykululuk, parasomnia ve ritim bozuklukları gibi uyku-uyanıklık döngüsüne ilişkin sorunlar.
Uyumsal Davranış: Bireyin günlük yaşamda işlev görebilmesi için gerekli olan kavramsal, sosyal ve pratik becerilerin bütünü.
Uzaktan İzlem: Bireyin yaşamsal bulgularının, iletişim teknolojileri aracılığıyla uzaktaki sağlık ekibi tarafından izlenmesi.
Uzlaşma: Tarafların birbirlerinin gereksinimlerini kısmen karşılayacak ortak bir çözüme ulaşması.
Uzun Süreli Bakım: Süregelen yetersizliği olan bireylere aylar ya da yıllar boyunca sunulan; fiziksel, psikososyal ve tıbbi desteği kapsayan bakım.

Ü3 terim

Üçgenleşme: İki kişi arasındaki gerilimin üçüncü bir kişinin ilişkiye dahil edilerek yatıştırılmaya çalışıldığı sistemik örüntü.
Üsküdar DKT Bölümü: Aphasia Therapy Online’ın Türkçe uyarlamasını yapan ve afazi alanında yayınlar üreten lisans programı.
Üstün Yetenek: Bir ya da birkaç alanda akranlarına göre üst düzey performans sergileyen; zenginleştirilmiş eğitim gereksinimi bulunan bireylerin özelliği.

V23 terim

Vaka Formülasyonu: Bireyin sorunlarının biyopsikososyal etkenleri, tetikleyici ve sürdürücü unsurları bütünleştirerek açıklayan klinik çerçeve.
Vaka Yönetimi: Bireyin ihtiyaçlarının belirlenmesi, hizmetlerin koordine edilmesi ve sonuçların izlenmesini tek sorumlu altında toplayan yaklaşım.
Vasi: Kendi iradesini yeterince kullanamayan bireyin haklarını korumak üzere mahkemece atanan kişi.
VAST (Video Assisted Speech Training): Video model konuşmacıların ağız hareketlerini izleyip eşzamanlı tekrar etmeye dayalı konuşma apraksisi/afazi terapisi; Tactus Apraxia Therapy app’inin temeli.
Vekaletname: Birey yerine sağlık, finans ya da hukuk kararları alabilecek kişinin resmi olarak yetkilendirilmesini sağlayan belge.
Vekil Erişim Sistemi: Reşit olmayan ya da işlem yeteneği sınırlı bireylerin hesaplarına yasal temsilcilerinin denetimli biçimde erişebilmesini sağlayan yapı.
Velayet: Küçüğün bakımı, eğitimi ve temsiline ilişkin hak ve yükümlülüklerin ebeveyn tarafından kullanılması.
Velofaringeal Yetmezlik: Yumuşak damak ve faringeal duvarların konuşma sırasında burun yolunu yeterince kapatamaması; hipernazal konuşma ile sonuçlanır.
VERBİS (Veri Sorumluları Sicili): KVKK kapsamındaki kayıt sistemi.
Veri Koruma Etki Değerlendirmesi: Yüksek riskli veri işleme faaliyetlerinin birey haklarına olası etkilerini önceden değerlendiren ve azaltıcı önlemleri tanımlayan süreç.
Veri Yerelleştirme (Data Localization): Verilerin ülke sınırları içinde barındırılma zorunluluğu.
Veriye Dayalı Karar: Öğrencinin performans verilerinin sistematik toplanarak öğretim kararlarının bu kanıtlara göre şekillendirilmesi.
Vesayet: Kendi işlerini göremeyen bireylerin hak ve çıkarlarını korumak üzere mahkemece belirlenen hukuki temsil düzeni.
VFSS: Baryumlu gıdaların yutulması sırasında floroskopi ile yutma evrelerinin gözlemlendiği radyolojik yutma değerlendirmesi.
VISTA (Video Implemented Script Training for Aphasia): Henry ve ark.; video model + kişisel senaryolarla yürütülen konuşma eğitim protokolü; PPA varyantlarına da genişletilmiştir (M-VISTA, Henry 2024 JSLHR).
Video Büyüteç: Metin ya da nesneyi kameradan alıp ekranda büyüterek renk ve kontrast düzenlemesi de yapabilen görme yardımcısı.
Video ile Model Olma: Hedef becerinin sergilenişinin önceden kaydedilmiş videoyla birey tarafından izlenerek taklit edilmesine dayanan yöntem.
Vineland Uyumsal Davranış Ölçeği: İletişim, günlük yaşam, sosyalleşme ve motor alanlarda uyumsal davranış düzeyini bakıcı görüşmesiyle belirleyen ölçek.
Virtual Connections (Lingraphica Join In): SLP-yönetimli haftada 7 gün online afazi sohbet grupları.
VNeST (Verb Network Strengthening Treatment): Edmonds ve ark. Hedef fiil etrafında uygun argüman yapılarının (kim-ne-nerede) üretilmesi; isim adlandırma + cümle üretimine genelleme sağlar.
Vojta Terapisi: Belirli vücut bölgelerine uygulanan tetik noktalar aracılığıyla merkezi sinir sisteminde refleks lokomosyon örüntülerini uyandıran terapi yöntemi.
Vokal Nodül: Ses tellerinin kötü kullanımı ya da aşırı kullanımı sonucu oluşan; ses kısıklığına yol açan iyi huylu kitleler.
VR ile Motor Rehabilitasyon: Sanal ortamlarda sunulan hedef odaklı görevlerle motor öğrenme, denge ve üst ekstremite işlevlerinin geliştirilmesi.

W17 terim

WAB-R (Western Aphasia Battery–Revised): Kertesz tarafından geliştirilen, afazi tipi ve şiddetini sınıflandıran kapsamlı batarya. AQ (Aphasia Quotient) skoru üretir.
Walker / Yürüteç: Denge ve destek sağlayarak yürümeyi kolaylaştıran ayakta durma yardımcı aracı.
Watermark (Filigran): Dijital içeriğe alıcı kimliği işlenmesi; korsanlığa karşı tedbir.
Watermark Gömme (Watermark Embedding): Dijital içeriğe görünmez veya görünür filigran yerleştirme süreci.
WCAG 2.1 AA Erişilebilirlik: Web içeriklerinin engelli bireyler tarafından erişilebilir olması için belirlenmiş; algılanabilirlik, kullanılabilirlik, anlaşılabilirlik ve sağlamlık ilkelerine dayanan uluslararası standart.
WER (Kelime Hata Oranı / Word Error Rate): ASR doğruluğu için standart metrik.
Wernicke Afazisi: Akıcı ama içerik açısından boş konuşma ve anlama güçlüğüyle karakterize afazi türü.
Wernicke Afazisi (Wernicke’s Aphasia): Akıcı ama paragramatik/parafazik, anlama bozuk, tekrar bozuk, adlandırma bozuk. Lezyon: Sol süperior temporal girus posterioru (Wernicke alanı).
Wernicke Alanı (Wernicke’s Area): Brodmann 22 (posterior); sol süperior temporal girus posterioru. Sözel anlama.
Whisper: OpenAI’nin çok dilli konuşma tanıma modeli; afazili konuşma için fine-tuning ile kullanılabilir.
WISC-R / WISC-IV / WISC-V: 6-16 yaş arasındaki çocukların zihinsel işlevlerini değerlendiren; sözel kavrama, algısal akıl yürütme, çalışma belleği ve işlemleme hızı bileşenlerini içeren standart zekâ ölçeği.
Widgit Symbols: İngiltere kökenli, 12.000+ sembol / 40.000+ kelime kapsamlı, klinik öğrenme güçlüğü ve afazi panolarında UK standardı sayılan ticari kütüphane.
Wikimedia Commons: 140M+ medya dosyalı CC0/CC BY/Public Domain medya bankası; Türk yiyecek ve kültür kategorisinde zengin içerik.
Williams Sendromu: 7. kromozomdaki silinmeye bağlı olarak gelişen; sosyal yönden girişken, dil becerileri görece korunmuş, görsel-uzamsal alanda belirgin güçlükleri olan sendrom.
Wilson Okuma Sistemi: Yapılandırılmış, kümülatif ve çok duyulu biçimde ÖÖG’li öğrencilere temel okuma-yazma becerilerini öğreten program.
Within-Subject Design (Birey-İçi Tasarım): Aynı katılımcının ön-son test karşılaştırması; küçük örneklem pilot çalışmalarında yaygın.
Workbook (Çalışma Kitabı): Yetişkin afazi için yapılandırılmış sayfa-sayfa egzersiz kitabı (Adult Speech Therapy Workbook, Cleveland State, Maviş & Topbaş Afazi-Apraksi-Dizartri).

Y26 terim

Yakınsal Gelişim Alanı (Zone of Proximal Development, ZPD): Vygotsky; %75–85 başarı bandı, “desirable difficulty”.
Yapısal Aile Terapisi: Minuchin’in geliştirdiği; alt sistemler, sınırlar ve hiyerarşiyi yeniden yapılandırarak çalışan aile terapisi modeli.
Yardımcı Teknoloji: Özel gereksinimli bireyin işlevsel yeterliliklerini korumak, geliştirmek ya da artırmak için kullanılan her türlü donanım, yazılım ya da araç.
Yarık Damak-Dudak: Embriyonel dönemde üst dudak ve/veya damağın orta hatta birleşmemesine bağlı doğumsal anomali; sesletim, rezonans ve beslenme üzerinde belirgin etkiler yaratır.
Yas: Kayıp sonrasında bireyin yaşadığı; duygusal, bilişsel ve davranışsal boyutları olan doğal süreç.
Yasal Körlük: Düzeltilmiş görme keskinliği 20/200’ün altında ya da görme alanı 20 dereceden dar olan bireyin hukuksal tanımı.
Yaşam Boyu Birey Dosyası (Lifelong Individual Profile): Bireyin tüm rehabilitasyon yaşam çevriminin tek dosyada izlenmesi.
Yaşam Kalitesi: Bireyin fiziksel, duygusal, sosyal ve çevresel iyilik halinin kendi bakış açısıyla değerlendirilmesi.
Yaşam Katılımı Yaklaşımı (Life Participation Approach to Aphasia, LPAA): Tedavinin nihai hedefini WHO ICF çerçevesinde ‘aktivite ve katılım’ düzeyinde tanımlayan felsefi şemsiye.
Yatağa Bağımlılık: Bireyin büyük ölçüde yatakta yaşamını sürdürmek zorunda kalması; komplikasyonları önlemek için yoğun bakım planlaması gerekir.
Yaygın Anksiyete Bozukluğu: Birçok konu ve etkinlikte süregelen, kontrol edilmekte güçlük çekilen aşırı kaygı ve endişeyle karakterize bozukluk.
Yazılı Altyazı Hizmeti: Konuşmaların ve önemli seslerin yazılı metin olarak ekranda sunulması; işitme engelli bireylere erişilebilirlik sağlar.
Yeme Bozuklukları: Anoreksiya nervoza, bulimiya nervoza ve tıkınırcasına yeme bozukluğu gibi yeme davranışı ve beden algısıyla ilgili bozukluklar.
Yeni Doğan İşitme Taraması: Doğumdan sonraki ilk günlerde işitme kaybının erken belirlenmesi amacıyla yapılan evrensel tarama programı.
Yeniden Çerçeveleme: Bir davranış ya da duruma yüklenen olumsuz anlamın, terapötik olarak farklı ve işlevsel bir anlamla değiştirilmesi.
Yetkinliği Ortaya Çıkarma (Revealing Competence): SCA’nın ikinci bileşeni: mesajı içeri alma, mesajı dışarı çıkarma, mesajı doğrulama stratejileri.
Yetkinliği Tanıma (Acknowledging Competence): SCA’nın iki ana bileşeninden biri: “Afazili birey söyleyebildiğinden çok daha fazlasını bilir” ilkesinin partner tarafından içselleştirilmesi.
Yoğun Hafta (Intensive Week / Massed Practice): 5–10 günlük yoğun protokol; ILAT/CIAT’ın temeli.
Yoğunluk (Intensity): Birim zamanda terapi saati. RELEASE: haftada 2–4 saat veya 9+ saat.
YÖK Ulusal Tez Merkezi: Türkiye’deki yüksek lisans ve doktora tezlerinin tam metin açık erişim arşivi; afazi rehab/değerlendirme/müdahale tezleri için temel kaynak.
Yutma Bozukluğu (Disfaji): Besinlerin ağızdan mideye güvenli ve etkili biçimde iletilmesinde gözlenen güçlükler.
Yutma Manevraları: Disfajili bireylerde güvenli yutmayı desteklemek için kullanılan Mendelsohn, supraglottik yutma gibi özel teknikler.
Yüksek Teknolojili AAC: Göz takip, konuşma üreten cihazlar ve tablet uygulamaları gibi dijital araçlara dayanan iletişim desteği.
Yürüme Bandı: Bireyin uygun yardımcı araçlarla dengeli ve etkili yürümesini öğrenmesine yönelik yapılandırılmış eğitim.
Yürütücü İşlev Güçlükleri: Planlama, organizasyon, zaman yönetimi, engellenme kontrolü gibi alanlarda gözlenen yetersizlikler.
Yürütücü İşlevler: Planlama, organize olma, esnek düşünme, engellenme kontrolü ve çalışma belleği gibi hedefe yönelik davranışı düzenleyen üst bilişsel süreçler.

Z6 terim

Zekâ Bölümü (ZB): Standart zekâ testleriyle elde edilen, zihinsel işlevlerin niceliksel göstergesi olan puan.
Zenginleştirme Eğitimi: Üstün yetenekli bireyler için müfredatın derinlik, genişlik ve karmaşıklık yönünden zenginleştirildiği öğretim yaklaşımı.
Zihin Kuramı: Başkalarının duygu, düşünce, inanç ve niyetlerini anlayabilme ve kendi zihin durumundan ayırt edebilme yetisi.
Zihinsel Yaş: Bireyin zihinsel performansına karşılık gelen; aynı yaştaki akranlarının ortalama performansıyla eşleşen yaş değeri.
Zihinsel Yetersizlik: Zihinsel işlevler ile kavramsal, sosyal ve pratik uyumsal becerilerde anlamlı sınırlılıklarla kendini gösteren; 18 yaşından önce ortaya çıkan gelişimsel yetersizliktir.
Zincirleme: Beceri analizinde belirlenen alt basamakların sırayla (ileriye, geriye veya tüm-basamak) öğretilerek birleştirilmesi.